Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr
Η πρωτεύουσα της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας του κόσμου ζει σε κατάσταση νευρικής εξάντλησης. Οι πόλεμοι με τη Γαλλία έχουν στραγγίξει την οικονομία.
Οι φήμες για γαλλική εισβολή εξαπλώνονται σαν επιδημία. Οι πολίτες κοιτούν καχύποπτα τις τράπεζες. Το χρήμα μοιάζει ξαφνικά εύθραυστο. Και τότε εμφανίζεται η νέα γελοιογραφία του Τζέιμς Γκίλρεϊ.
Το σκίτσο είναι σαρωτικό. Η Τράπεζα της Αγγλίας παρουσιάζεται ως μια αδύναμη ηλικιωμένη γυναίκα ντυμένη με χαρτονομίσματα. Ο πρωθυπουργός Γουίλιαμ Πιτ ο Νεότερος στέκεται δίπλα της και προσπαθεί να της αποσπάσει τα τελευταία χρυσά νομίσματα από τις τσέπες της.
Ο τίτλος γράφει: «The Political Ravishment of the Old Lady of Threadneedle Street».
Η «Γηραιά Κυρία» μόλις έχει γεννηθεί. Και μαζί της γεννιέται ένα από τα πιο διάσημα οικονομικά παρατσούκλια στην ιστορία του καπιταλισμού. Το ημερολόγιο γράφει 23 Μαΐου 1797.
Πίσω όμως από το χιούμορ της γελοιογραφίας κρύβεται μια τρομακτική αλήθεια. Η Βρετανία έχει ουσιαστικά χρεοκοπήσει στα κρυφά.
Ο πόλεμος που ρούφηξε όλο το χρυσάφι
Για να καταλάβει κανείς γιατί η Τράπεζα της Αγγλίας βρέθηκε στο χείλος της καταστροφής, πρέπει να επιστρέψει λίγους μήνες νωρίτερα.
Η Ευρώπη φλέγεται. Η Γαλλική Επανάσταση έχει γκρεμίσει βασιλιάδες, έχει σπείρει τρόμο στις μοναρχίες και έχει μετατρέψει τη Γαλλία σε πολεμική μηχανή. Στο Παρίσι ανεβαίνει σταδιακά ένα νέο όνομα: Ναπολέων Βοναπάρτης.
Η Βρετανία φοβάται ότι η επανάσταση δεν θα μείνει στα γαλλικά σύνορα. Ο Γουίλιαμ Πιτ χρηματοδοτεί στρατούς, συμμαχίες και επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ήπειρο. Η Τράπεζα της Αγγλίας μετατρέπεται στο οικονομικό νευρικό σύστημα του πολέμου.
Και όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα σε περιόδους σύγκρουσης, ο πόλεμος αρχίζει να καταβροχθίζει το χρυσάφι.
Τα αποθέματα μειώνονται επικίνδυνα. Κάθε λίρα που φεύγει για να πληρωθούν στρατιώτες ή ευρωπαϊκοί σύμμαχοι είναι μια λίρα λιγότερη στα θησαυροφυλάκια της Threadneedle Street.
Η κατάσταση είναι ήδη εύθραυστη όταν έρχεται η σπίθα που πυροδοτεί τον πανικό.
Η φήμη που προκάλεσε το πρώτο μεγάλο bank run
Τον Φεβρουάριο του 1797, κυκλοφορεί η είδηση ότι γαλλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στην Ουαλία. Η πληροφορία διογκώνεται μέσα σε ώρες και οι πολίτες πανικοβάλλονται.
Και τότε συμβαίνει κάτι που θα γίνει γνώριμο σε κάθε οικονομική κρίση των επόμενων αιώνων: όλοι τρέχουν ταυτόχρονα στις τράπεζες.
Άνθρωποι σχηματίζουν ουρές έξω από υποκαταστήματα στο Λονδίνο και στην επαρχία απαιτώντας να μετατρέψουν τα χαρτονομίσματά τους σε χρυσές guineas.
Κανείς δεν εμπιστεύεται πλέον το χαρτί. Όλοι θέλουν μέταλλο.
Η Τράπεζα της Αγγλίας βλέπει τα αποθέματά της να εξαφανίζονται με τρομακτική ταχύτητα. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, τα διαθέσιμα χρυσού πέφτουν από περίπου 16 εκατομμύρια στερλίνες σε λιγότερο από 1 εκατομμύριο.
Η ισχυρότερη οικονομία του κόσμου βρίσκεται ώρες μακριά από την κατάρρευση.
Αν η τράπεζα ανοίξει κανονικά τη Δευτέρα, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να μην έχει χρυσό να δώσει στους καταθέτες. Και τότε η αυτοκρατορία θα παραδεχθεί επίσημα ότι ξέμεινε από χρήμα.
Η νύχτα που το χαρτί νίκησε τον χρυσό
Το βράδυ της Κυριακής, 26 Φεβρουαρίου 1797, η κυβέρνηση συγκαλεί έκτακτη σύσκεψη.
Η ατμόσφαιρα είναι σχεδόν πολεμική. Υπουργοί, τραπεζίτες και αξιωματούχοι γνωρίζουν ότι δεν υπάρχουν πολλές επιλογές. Αν συνεχιστεί η εξαργύρωση χαρτονομισμάτων σε χρυσό, η Τράπεζα της Αγγλίας θα αδειάσει μέσα σε ώρες.
Τότε λαμβάνεται μια απόφαση που αλλάζει για πάντα την ιστορία του χρήματος. Η κυβέρνηση ανακοινώνει το περίφημο Restriction Act.
Με μια υπογραφή, η Τράπεζα της Αγγλίας παύει να πληρώνει τους πολίτες σε χρυσό. Τα χαρτονομίσματα δεν ανταλλάσσονται πλέον με πολύτιμο μέταλλο και οι Βρετανοί υποχρεώνονται να εμπιστευθούν το χαρτί.
Είναι ένα οικονομικό σοκ σχεδόν αδιανόητο για την εποχή. Για αιώνες, η αξία του χρήματος συνδεόταν με τον χρυσό και το ασήμι. Τώρα το κράτος ζητά από τους πολίτες να δεχθούν ότι ένα κομμάτι χαρτί έχει αξία απλώς επειδή το λέει η κυβέρνηση.
Ουσιαστικά, γεννιέται το σύγχρονο fiat money. Χρήμα χωρίς αντίκρισμα σε χρυσό.Χρήμα που στηρίζεται στην πίστη.
«Η Γηραιά Κυρία τυπώνει άχρηστο χαρτί»
Οι αντιδράσεις είναι εκρηκτικές. Πολιτικοί αντίπαλοι, σατιρικές εφημερίδες και οικονομικοί επικριτές κατηγορούν την κυβέρνηση ότι μετατρέπει την Τράπεζα της Αγγλίας σε μηχανή παραγωγής άχρηστου χρήματος.
Πολλοί πιστεύουν ότι η χώρα οδηγείται αναπόφευκτα σε υπερπληθωρισμό και καταστροφή.
Η γελοιογραφία του Γκίλρεϊ συμπυκνώνει ακριβώς αυτόν τον φόβο. Η «Γηραιά Κυρία» εμφανίζεται αδύναμη, εξαντλημένη, σχεδόν κακοποιημένη από την ίδια την κυβέρνηση που τη χρησιμοποιεί για να χρηματοδοτεί πολέμους.
Το παρατσούκλι κολλάει αμέσως. Και παραμένει μέχρι σήμερα.
Ακόμη και τώρα, περισσότερο από δύο αιώνες αργότερα, οι τραπεζίτες αποκαλούν συχνά την Bank of England απλώς «The Old Lady».
Το πείραμα που δεν κατέρρευσε
Κι όμως, το απίστευτο συμβαίνει. Η βρετανική οικονομία δεν καταρρέει.
Παρά τις προφητείες, το εμπόριο συνεχίζει να λειτουργεί. Οι επιχειρήσεις εξακολουθούν να δέχονται χαρτονομίσματα. Το κράτος αποκτά πολύτιμη ρευστότητα για να συνεχίσει τον πόλεμο.
Το χαρτί κρατά όρθια την αυτοκρατορία. Η περίοδος αυτή μένει γνωστή ως «Cash Suspension» — η Αναστολή Μετρητών — και διαρκεί 24 ολόκληρα χρόνια.
Μέσα σε αυτή την εποχή, η Βρετανία όχι μόνο επιβιώνει, αλλά βάζει τα θεμέλια της Βιομηχανικής Επανάστασης. Τα εργοστάσια πολλαπλασιάζονται, το εμπόριο εκτοξεύεται και το χρηματοπιστωτικό σύστημα αποκτά μια πρωτόγνωρη ευελιξία.
Το 1815, ο Ναπολέων ηττάται στο Βατερλώ. Και πολλοί ιστορικοί πιστεύουν ότι χωρίς εκείνη την απόφαση του 1797, η Βρετανία ίσως να μην είχε αντέξει οικονομικά έναν τόσο μακρύ πόλεμο.
Το μάθημα που κυβερνά ακόμη τον κόσμο
Η Τράπεζα της Αγγλίας επιστρέφει τελικά στον κανόνα του χρυσού το 1821. Όμως τίποτα δεν είναι πια το ίδιο. Το μεγάλο μάθημα έχει ήδη δοθεί:
Η αξία του χρήματος δεν βρίσκεται στο μέταλλο. Βρίσκεται στην εμπιστοσύνη.
Στην πίστη ότι το χαρτί θα συνεχίσει να γίνεται αποδεκτό αύριο. Ότι οι θεσμοί θα επιβιώσουν. Ότι το κράτος δεν θα καταρρεύσει.
Είναι η ίδια λογική πάνω στην οποία λειτουργεί μέχρι σήμερα ολόκληρο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Τα ευρώ, τα δολάρια και οι λίρες του 21ου αιώνα δεν στηρίζονται πλέον σε χρυσά θησαυροφυλάκια. Στηρίζονται στην πεποίθηση ότι πίσω τους υπάρχει ένα κράτος αρκετά ισχυρό ώστε να τα υποστηρίξει.
naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου