Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr
Σε ένα δωμάτιο νοσοκομείου στο Λονδίνο, ένας άνδρας με κατεστραμμένους πνεύμονες παίρνει την τελευταία του ανάσα. Το σώμα του δεν αντέχει άλλο. Οι λέξεις του, όμως, αντέχουν δεκαετίες.
Το ημερολόγιο γράφει 21 Ιανουαρίου 1950.Ο Τζορτζ Όργουελ πεθαίνει στα 46 του. Και την ίδια στιγμή, ο κόσμος αρχίζει –χωρίς να το ξέρει– να μοιάζει επικίνδυνα με τον εφιάλτη που εκείνος περιέγραψε.
Ένας άρρωστος άνθρωπος με καθαρό βλέμμα
Ο Όργουελ είναι εξαντλημένος. Η φυματίωση τον έχει φθείρει, το σώμα του προδίδει κάθε μέρα λίγο περισσότερο. Κι όμως, το μυαλό του παραμένει αιχμηρό. Δεν γράφει πια. Έχει ήδη πει όσα έπρεπε να ειπωθούν.
Το «1984» κυκλοφορεί μόλις έναν χρόνο πριν και δεν διαβάζεται σαν μυθιστόρημα. Διαβάζεται σαν προειδοποίηση.
Δεν βλέπει τον εαυτό του ως προφήτη. Βλέπει τον εαυτό του ως μάρτυρα. Έναν άνθρωπο που κοίταξε κατάματα την εξουσία, τον ολοκληρωτισμό, την προπαγάνδα – και αρνήθηκε να πει ψέματα, ακόμη κι όταν το ψέμα παρουσιαζόταν ως σωτηρία.
Από την αποικία στο μέτωπο της Ισπανίας
Η διαδρομή του δεν ξεκινά στη λογοτεχνία. Ξεκινά στην εμπειρία. Στη Βρετανική Αυτοκρατορία, στη φτώχεια, στη βρωμιά των δρόμων, στα χαρακώματα της Ισπανίας.
Εκεί, στον ισπανικό εμφύλιο, ο Όργουελ μαθαίνει κάτι που δεν θα ξεχάσει ποτέ: ότι η αλήθεια είναι το πρώτο θύμα της ιδεολογίας.
Βλέπει συντρόφους να εξαφανίζονται όχι από τα πυρά του εχθρού, αλλά από την ίδια τους την παράταξη. Βλέπει την Ιστορία να ξαναγράφεται την ώρα που συμβαίνει. Και τότε καταλαβαίνει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν χρειάζεται μόνο βία. Χρειάζεται έλεγχο της μνήμης.
Η φάρμα, τα ζώα και το ψέμα που βαφτίζεται ισότητα
Όταν γράφει τη Φάρμα των Ζώων, δεν μιλά για ζώα. Μιλά για ανθρώπους. Για επαναστάσεις που γεννιούνται με υποσχέσεις ισότητας και καταλήγουν σε νέα ιεραρχία. Για ηγέτες που αλλάζουν τους κανόνες τη νύχτα και το πρωί προσποιούνται ότι ήταν πάντα έτσι.
Το βιβλίο μοιάζει απλό. Είναι, όμως, ανελέητο. Και επικίνδυνο. Γιατί αποκαλύπτει ότι η τυραννία δεν φορά πάντα στρατιωτικές μπότες. Μπορεί να φορά συνθήματα.
Orwell, George (eigentl. Eric ArthurBlair)/Wikimedia
Το 1984 δεν γράφεται για το μέλλον – γράφεται για το παρόν
Ο Όργουελ δεν φαντάζεται έναν μακρινό κόσμο. Παίρνει το παρόν του και το τραβά λίγο πιο πέρα.
Ο Μεγάλος Αδελφός δεν είναι τεχνολογική φαντασία. Είναι η λογική κατάληξη ενός κράτους που απαιτεί απόλυτη υποταγή.
Στο 1984, η γλώσσα δεν περιγράφει την πραγματικότητα. Τη διαμορφώνει. Όσο λιγότερες λέξεις υπάρχουν, τόσο λιγότερες σκέψεις επιτρέπονται. Η αλήθεια δεν είναι γεγονός. Είναι εντολή. Και όποιος διαφωνεί, απλώς… δεν υπήρξε ποτέ.
21 Ιανουαρίου 1950: το τέλος ενός σώματος
Την ημέρα που πεθαίνει, ο Όργουελ δεν ξέρει αν δικαιώθηκε. Δεν ξέρει αν τον κατάλαβαν. Δεν προλαβαίνει να δει τον Ψυχρό Πόλεμο να βαθαίνει, τα τείχη να υψώνονται, τις μυστικές υπηρεσίες να αποκτούν σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Φεύγει ήσυχα, σχεδόν αθόρυβα. Όπως ακριβώς φοβόταν ότι θα έρθει και ο ολοκληρωτισμός: όχι με κραυγές, αλλά με συνήθεια.
Όταν ο κόσμος αρχίζει να του μοιάζει
Δεκαετίες μετά, οι λέξεις του επιστρέφουν ξανά και ξανά. «Μεγάλος Αδελφός», «διπλή σκέψη», «έγκλημα σκέψης».
Δεν είναι πια λογοτεχνικοί όροι. Είναι καθημερινό λεξιλόγιο. Οι οθόνες πολλαπλασιάζονται. Τα δεδομένα συλλέγονται. Η αλήθεια γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Και ο Όργουελ μοιάζει λιγότερο συγγραφέας και περισσότερο χρονικογράφος του παρόντος.
Δεν φοβόταν τη βία. Φοβόταν τη συνήθεια
Ο μεγαλύτερος φόβος του Όργουελ δεν είναι τα βασανιστήρια. Είναι η αποδοχή. Η στιγμή που ο άνθρωπος συνηθίζει την παρακολούθηση, τη χειραγώγηση, το ψέμα – και παύει να αντιστέκεται.
Γι’ αυτό τα βιβλία του δεν ζητούν επανάσταση. Ζητούν εγρήγορση. Να μην παραδώσεις τη σκέψη σου. Να μην πιστέψεις ότι «έτσι ήταν πάντα».
Στις 21 Ιανουαρίου 1950, ο Τζορτζ Όργουελ κλείνει τα μάτια του. Αλλά ανοίγει κάτι άλλο: μια διαρκή υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν χάνεται πάντα με πραξικόπημα. Μπορεί να χαθεί με μια μικρή παραχώρηση.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο τρομακτικό απ’ όλα.
naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου