Το Ιράν γυρίζει την πλάτη στη θεοκρατία και τους μουλάδες. Αλλά πού οδεύει;

Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr

Τέσσερις δεκαετίες μετά την Ισλαμική Επανάσταση, το Ιράν δείχνει να αλλάζει με τρόπους που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδιανόητοι.

Η κοινωνία έχει απομακρυνθεί θεαματικά από τη θρησκευτική νομιμοποίηση του καθεστώτος, η καθημερινότητα στις μεγάλες πόλεις δεν θυμίζει πλέον θεοκρατικό κράτος, και η εξουσία μετατοπίζεται σταδιακά από τους μουλάδες προς το ισχυρό στρατιωτικό – παραστρατιωτικό σύμπλεγμα των Φρουρών της Επανάστασης.

Όμως οι θεσμικές δομές της θεοκρατίας παραμένουν άθικτες. Τι πραγματικά συμβαίνει; Προς μια κοσμική δημοκρατία ή προς μια πιο αυταρχική μορφή στρατοκρατίας;
Η κοινωνία εγκαταλείπει τον θρησκευτικό ζυγό

Όλο και περισσότερα στοιχεία συγκλίνουν πως το ιρανικό κοινό έχει απομακρυνθεί ριζικά από τη θρησκευτική ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.



Πολλαπλές ανεξάρτητες έρευνες –παρά τους περιορισμούς και τις απαγορεύσεις εντός Ιράν– δείχνουν ότι έως και 85% των Ιρανών δηλώνουν λιγότερο θρησκευόμενοι σε σχέση με πέντε χρόνια πριν. Παράλληλα, ευρεία πλειονότητα πλέον προτιμά έναν κοσμικό, μη θρησκευτικό χαρακτήρα κράτους.

Δημοσιογράφοι του Economist που επισκέφτηκαν τη χώρα εξηγούν σε βίντεο ότι συνάντησαν μία «κοσμική κοινωνία», όπου οι άνθρωποι ζουν την καθημερινότητά τους με παρόμοιο τρόπο που τη βιώνουμε εμείς στη Δύση. «Είναι μία κοινωνία που θέλει να είναι συνδεδεμένη με τον υπόλοι κόσμο, όχι αποκομμένη», τονίζουν.Νέοι στην Τεχεράνη – Majid Asgaripour/WANA via REUTERS
Η γενιά χωρίς μνήμες από την Επανάσταση

Και αυτό βεβαίως είναι κάτι το φυσιλιογικό. Περισσότερος από τον μισό πληθυσμό της χώρας είναι κάτω των 30 ετών. Δεν έχει ζήσει την εποχή του σάχη ούτε τα πρώτα χρόνια του θεοκρατικού καθεστώτος.

Το ιδεολογικό βάρος της «επανάστασης» δεν σημαίνει τίποτα για αυτή τη γενιά – και το καθεστώς δυσκολεύεται να το υποκαταστήσει με κάτι νέο.

Το Ιράν παραμένει θεοκρατικό στα χαρτιά, αλλά καθημερινά μοιάζει ολοένα και περισσότερο με μια κοινωνία που… έχει σταματήσει να ακούει τους μουλάδες. Ο ρόλος των κληρικών στον δημόσιο χώρο έχει συρρικνωθεί. Στην Τεχεράνη δύσκολα συναντά κανείς μουλάδες στον δρόμο. Η επίσημη θρησκευτική παρουσία είναι πιο αδύναμη από ποτέ.
Το χαλάρωμα της επιβολής του hijab

Από το 2023, η περίφημη «αστυνομία ηθών» έχει εξαφανιστεί από τον δρόμο. Οι νόμοι δεν καταργήθηκαν, αλλά δεν εφαρμόζονται.

Στους δρόμους της Τεχεράνης –ειδικά στα βόρεια της πόλης– το hijab είναι πλέον εξαίρεση, όχι κανόνας. Ακόμη και γυναίκες – στελέχη της ελίτ εμφανίζονται χωρίς μαντίλα σε ιδιωτικές εκδηλώσεις.

Παρά τις κοινωνικές μετατοπίσεις, τα θεμέλια του θεοκρατικού οικοδομήματος δεν έχουν αλλάξει.


Σύνταγμα και δομή εξουσίας

Το Ιράν παραμένει επίσημα «Ισλαμική Δημοκρατία». Ο Ανώτατος Ηγέτης –σήμερα ο ηλικιωμένος και εξασθενημένος Αλί Χαμενεΐ– ελέγχει στρατό, δικαιοσύνη, κρατική τηλεόραση, θρησκευτικά ιδρύματα, την πολιτική ασφάλειας.

Αν και η κοινή γνώμη είναι πιο κοσμική από ποτέ, το Συμβούλιο εξακολουθεί να αποκλείει δεκάδες υποψηφίους από εκλογές, επιτρέποντας μόνο όσους θεωρούνται «πιστοί στη γραμμή της Επανάστασης».

Δεν υπάρχει πολιτική βούληση από τα πάνω για αλλαγές. Η πτώση της θρησκευτικότητας δεν έχει (ακόμη) μεταφραστεί σε επίσημη συνταγματική αναθεώρηση.


Η άνοδος των Φρουρών της Επανάστασης: Από θεοκρατία σε στρατοκρατία;

Πολλοί ανησυχούν ότι το κενό που αφήνει η φθίνουσα επιρροή των κληρικών δεν θα γεμίσει με δημοκρατία, αλλά θα έρθει να το καλύψει το στρατιωτικό – παραστρατιωτικό σύστημα των Φρουρών της Επανάστασης.

Οι Φρουροί δεν είναι μόνο στρατός. Είναι ο μεγαλύτερος επιχειρηματικός όμιλος της χώρας, με συμφέροντα σε κατασκευές, πετρέλαιο, logistics, λιμάνια, τελωνεία και λαθρεμπόριο. Είναι μία παραοικονομία και ένα παρακράτος μέσα στο κράτος. Το καθεστώς των κυρώσεων τους έχει ενισχύσει περαιτέρω.
Κεντρικός ρόλος μετά τον πόλεμο και τις επιθέσεις

Η πολεμική σύγκρουση με ΗΠΑ–Ισραήλ έδωσε στους Φρουρούς τη δυνατότητα να αυξήσουν την επιρροή τους.

Την ώρα που ο Χαμενεΐ βρισκόταν σε υπόγειο καταφύγιο για εβδομάδες, οι στρατηγοί ανέλαβαν τον πραγματικό έλεγχο της χώρας.

Με τον Ανώτατο Ηγέτη στα 86 και με σοβαρά προβλήματα υγείας, το Ιράν εισέρχεται σε μεταβατική φάση. Η επόμενη ηγεσία –είτε «κληρική», είτε τεχνοκρατική, είτε στρατιωτική– θα κριθεί από τη στάση των Φρουρών της Επανάστασης. Ο κίνδυνος είναι σαφής: μια de facto στρατοκρατική χώρα χωρίς το θρησκευτικό φύλλο συκής.Majid Asgaripour/WANA (West Asia News Agency) via REUTERS
Μια κοινωνία σε οικονομική ασφυξία

Κάτω από αυτή τη μετάλλαξη βράζει μια κοινωνία εξαντλημένη – και από το κύμα ακρίβειας.

Εκτίναξη τιμών: Ρύζι +100% σε ένα χρόνο, κρεμμύδια +70%, λάδι +40%.
Υποτίμηση του ριάλ: Η αγοραστική δύναμη έχει καταρρεύσει.
Φτώχεια: Το 1/3 των Ιρανών ζει κάτω από το όριο των 400 δολαρίων/μήνα.
Ενέργεια σε κρίση: Το Ιράν, με τα τρίτα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου στον κόσμο, ζει με μπλακάουτ.
Ξηρασία και ερημοποίηση: Τα φράγματα γύρω από την Τεχεράνη στεγνώνουν· ο πρόεδρος μιλά ακόμη και για πιθανή εκκένωση της πρωτεύουσας.
Η δυσαρέσκεια είναι παντού: από αγρότες και οδηγούς φορτηγών έως φοιτητές και γιατρούς.
Η πολιτική νομιμοποίηση καταρρέει

Η συμμετοχή στις εκλογές αγγίζει ιστορικά χαμηλά. Στην Τεχεράνη, στις τελευταίες προεδρικές εκλογές, ψήφισε μόλις 11%.

Την ίδια ώρα, οι εκτελέσεις ξεπερνούν τις χίλιες τον χρόνο, αυξάνονται οι «ύποπτοι θάνατοι» στις φυλακές και οι συλλήψεις χιλιάδων πολιτών. Ξαφνικά, η επίσημη προπαγάνδα γεμίζει την Τεχεράνη με προ-ισλαμικά σύμβολα: αρχαίους Πέρσες βασιλιάδες, ατσαλένιες μορφές της περσικής μυθολογίας, αναπαραστάσεις αυτοκρατορικής δόξας.

Αυτό που κάποτε θα ήταν «αντεπαναστατική βλασφημία», σήμερα γίνεται κρατική αισθητική.

Είναι μια παραδοχή: Το θρησκευτικό αφήγημα δεν δουλεύει πια. Αλλά τι θα το αντικαταστήσει;

Το Ιράν δεν εγκαταλείπει ακόμη τη θεοκρατία θεσμικά, αλλά την εγκαταλείπει στην πράξη:Η κοινωνία έχει απομακρυνθεί.
Οι νέοι δεν ακολουθούν.
Η ηθική αστυνομία εξαφανίστηκε.
Ο δημόσιος χώρος έχει γίνει de facto κοσμικός.

Όμως η κορυφή της εξουσίας δεν γίνεται πιο δημοκρατική – γίνεται πιο στρατιωτική. Κατευθύνεται προς ένα νέο μοντέλο αυταρχισμού. Μπορεί όμως να βρει απέναντί της μία αποφασισμένη ιρανική κοινωνία.

naftemporiki.gr