Η σκιά που μεγαλώνει όσο προσπαθείς να την πατήσεις

Απόστολος Αποστόλου*

Υπάρχει μια αλαζονεία που διατρέχει τη δυτική γεωπολιτική σαν υπόγειο ρεύμα. Αυτό το ρεύμα είναι η πεποίθηση ότι ο κόσμος είναι ένας χάρτης που περιμένει να διορθωθεί, ότι υπάρχουν χώρες «κανονικές» και χώρες που πρέπει να συνετιστούν. Και επίσης ότι η ισχύς δεν χρειάζεται να κατανοεί, αρκεί να επιβάλλεται.

Σε αυτή τη νοοτροπία ο Ντόναλντ Τραμπ δεν υπήρξε εξαίρεση, αλλά υπήρξε η πιο θορυβώδης, σχεδόν καρικατουρίστικη εκδοχή της.

Ο Τραμπ μιλά για πολέμους σαν να είναι η ιστορία ένα επεισόδιο reality show όπου κάποιος στο τέλος λέει «You’re fired» και το πρόβλημα εξαφανίζεται. Δεν κατάλαβε ή δεν θέλει να καταλάβει ότι οι κοινωνίες δεν εκβιάζονται όπως οι επιχειρηματικοί αντίπαλοι.

Γιατί ο εχθρός δεν είναι ποτέ απλώς ένας στόχος.

Η δυτική στρατηγική σκέψη έχει γαλουχηθεί για δεκαετίες σε μια σκληρή αρχή που ο Καρλ Σμιτ διατύπωσε με κυνισμό, λέγοντας ότι η πολιτική είναι η διάκριση φίλου και εχθρού. Και ο εχθρός δεν είναι εκεί για να τον καταλάβεις, είναι εκεί για να τον εξοντώσεις.
Αυτή βέβαια είναι η πιο επικίνδυνη μορφή πολιτικής αλαζονείας: η ιδέα ότι η ιστορία μπορεί να καθαριστεί από τους «εχθρούς» της. Αλλά η ιστορία δεν καθαρίζεται. Συσσωρεύεται.
Οι κυρώσεις, οι στρατιωτικές απειλές, οι δολοφονίες στρατηγών, οι οικονομικοί στραγγαλισμοί παρουσιάζονται στη Δύση σαν τεχνικές διαχείρισης, σαν εργαλεία πολιτικής πίεσης. Όμως για τις κοινωνίες που τα υφίστανται μετατρέπονται σε κάτι άλλο, σε τραύμα, σε ταπείνωση, σε ιστορική μνήμη.

Και τότε ο κόσμος αρχίζει να λειτουργεί με μια άλλη λογική. Ο Ζαν Μπωντριγιάρ το είχε επισημάνει σχεδόν προφητικά λέγοντας ότι όταν δεν επιτρέπεις στον άλλον να ανταποδώσει, δημιουργείς μια επικίνδυνη συμβολική ανισορροπία. Η σχέση αφέντη και σκλάβου μοιάζει σταθερή μόνο όσο ο σκλάβος αποδέχεται τον ρόλο του. Όμως υπάρχει πάντα μια αντιστρεψιμότητα. Ο σκλάβος μπορεί να ρισκάρει τον θάνατό του για να αποκτήσει κάτι που ο αφέντης δεν μπορεί να αγοράσει και αυτό είναι η συμβολική κυριαρχία της ελευθερίας του.
Κι εκεί η ισχύς αρχίζει να τρίζει.

Γιατί η αυτοκρατορική πολιτική επενδύει στη σταθερότητα, στον έλεγχο, στην ασφάλεια. Όμως απέναντί της βρίσκει κοινωνίες που συχνά επενδύουν στο ακριβώς αντίθετο: στην αντοχή, στην τιμή, ακόμη και στην αυτοθυσία.
Αυτό όμως αποτελεί και το χάσμα που η Δύση σπάνια το καταλαβαίνει. Προτιμά να το αποκαλεί «παραλογισμό».

Κι όμως, μέσα σε αυτόν τον «παραλογισμό» κρύβεται μια βαθιά πολιτική δυναμική. Ο Ζακ Ντεριντά μιλούσε για την «ενόρμηση του θανάτου» που παραμονεύει μέσα στον πόλεμο. Δηλαδή για μια ασυνείδητη δύναμη που ενεργοποιείται όταν η επιβολή γίνεται απόλυτη. Όσο περισσότερο πιέζεται μια κοινωνία, τόσο πιο απρόβλεπτη γίνεται η αντίστασή της.
Η εξουσία τότε νομίζει ότι επιβάλλει τάξη. Στην πραγματικότητα όμως παράγει χάος.
Το Ιράν είτε συμφωνεί κανείς είτε διαφωνεί με το καθεστώς του, έχει μάθει να ζει μέσα σε αυτή την πολιορκημένη συνθήκη για δεκαετίες, όπως εξάλλου όλες οι κοινωνίες που ζουν για τόσο καιρό κάτω από πίεση και οι οποίες εν τέλει αποκτούν μια ιδιότυπη πολιτική ψυχολογία. Δεν φοβούνται όπως φοβούνται οι κοινωνίες της αφθονίας.

Αυτό είναι και το σημείο που η δυτική γεωπολιτική συνεχίζει να παρερμηνεύει.
Πιστεύει ότι η υπεροχή σε όπλα, οικονομία και τεχνολογία αρκεί για να επιβληθεί η τάξη. Όμως ο κόσμος δεν είναι λογιστικός πίνακας, είναι ένα πεδίο συμβολικών ισορροπιών, όπου η ταπείνωση μπορεί να γίνει πιο εκρηκτική από έναν πύραυλο.
Και τότε η ιστορία παίρνει τον λόγο με τον δικό της, ειρωνικό τρόπο.

Γιατί ο εχθρός που κάποιοι πίστεψαν ότι μπορούσαν να τον εξαφανίσουν επιστρέφει πάντα. Όχι απαραίτητα πιο ισχυρός, αλλά σίγουρα πιο πεισματάρης. Γίνεται έτσι μια σκιά που μεγαλώνει όσο προσπαθείς να την πατήσεις.

*Ο Απόστολος Αποστόλου είναι Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας στα πανεπιστήμια Παντείου, Πάντοβας, Ρώμης, Μιλάνου, στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Federiciana Ρώμης, καθώς και στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης.

naftemporiki.gr