«Παιδιά κατά παραγγελία»: Νέα εποχή γενετικής επιλογής;

Μιχάλης Ψύλος • mpsilos@naftemporiki.gr

«Πώς θα έχεις καλύτερο μωρό»: Η διαφήμιση αυτή βρίσκεται σχεδόν σε κάθε σταθμό του μετρό της Νέας Υόρκης, συνοδευόμενη από φωτογραφίες νεογέννητων.

Με μια αμοιβή που μπορεί να φτάσει τα 50.000 δολάρια, η εταιρεία Nucleus Genomics έχει ξεκινήσει εδώ και μήνες μια μαζική διαφημιστική καμπάνια, προσφέροντας στους υποψήφιους γονείς-πελάτες της ένα πρόγραμμα εξωσωματικής γονιμοποίησης για «Έξυπνα, όμορφα και υγιή μωρά».

Η εταιρεία -λέει- ότι έχει αναπτύξει ένα πρόγραμμα κατά το οποίο τα έμβρυα υποβάλλονται σε γενετικές εξετάσεις που έχουν σχεδιαστεί για να προβλέψουν ορισμένα ιατρικά, σωματικά και γνωστικά χαρακτηριστικά των μελλοντικών παιδιών τους. Οι γονείς μπορούν στη συνέχεια να επιλέξουν το έμβρυο του οποίου το προφίλ θεωρούν πιο επιθυμητό. Η εταιρεία ισχυρίζεται, μεταξύ άλλων, ότι «το IQ είναι κατά 50% γενετικό».

Μια χούφτα νεοσύστατες επιχειρήσεις στις ΗΠΑ προσφέρουν επί του παρόντος τέτοια τεστ. Διαφημίζονται με υποσχέσεις για «λιγότερο Αλτσχάιμερ, καθόλου διαβήτη, αλλά υψηλότερο IQ». Αυτός ο τομέας προσελκύει ήδη εξέχοντες επενδυτές όπως ο Σαμ Άλτμαν, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας τεχνητής νοημοσύνης OpenAI, καθώς και άλλες εξέχουσες προσωπικότητες στη Silicon Valley.

Όλο και περισσότερες νεοσύστατες επιχειρήσεις θέλουν επίσης να εισέλθουν σε αυτό τον τομέα. Βλέπουν μια αγορά να αναδύεται ως απάντηση στη γήρανση του πληθυσμού σε πολλές, ιδίως δυτικές, χώρες: πιστεύουν ότι τέτοιες διαδικασίες εξετάσεων θα μπορούσαν να δημιουργήσουν κίνητρο για την απόκτηση περισσότερων παιδιών.

Η διαφήμιση της Nucleus Genomics δείχνει, μάλστα, πόσο επιθετικά ο νεαρός κλάδος προωθεί πλέον τις διαδικασίες του. Οι σημαντικότερες εταιρείες του κλάδου εδρεύουν στις ΗΠΑ. Κανένας από τους παρόχους δεν είναι επί του παρόντος εισηγμένος στο χρηματιστήριο.

Τα επιχειρηματικά μοντέλα δεν είναι ακόμη κερδοφόρα. Ορισμένες εταιρείες έχουν πάντως ολοκληρώσει ήδη αρκετούς γύρους χρηματοδότησης. Η Nucleus Genomics έχει συγκεντρώσει πάνω από 36 εκατομμύρια δολάρια μέχρι σήμερα. Η Genomic Prediction έχει συγκεντρώσει 16,75 εκατομμύρια δολάρια, η Orchid κάπου 12 εκατομμύρια και η Herasight 11 εκατομμύρια δολάρια, μέχρι στιγμής.
Νέα εποχή γενετικής επιλογής;

Αλλά οι ειδικοί διχάζονται: δεν είναι όλοι πεπεισμένοι για τον πολυγονιδιακό έλεγχο εμβρύων. Μήπως αυτή η νέα διαδικασία αναπαραγωγικής ιατρικής σημαίνει ότι ο κόσμος βρίσκεται πλέον στα πρόθυρα του επόμενου βήματος στην ανθρώπινη εξέλιξη ή μήπως ο πολυγονιδιακός έλεγχος εμβρύων ανοίγει την πόρτα σε μια νέα εποχή γενετικής επιλογής;

Αναμφίβολα, η περάτωση της αλληλουχίας του γονιδιώματος του ανθρώπου αποτελεί τεχνολογικό επίτευγμα και σταθμό στην εξέλιξη των επιστημών. Θα μετασχηματίσει την βιοϊατρική έρευνα και αναμένεται να οδηγήσει στην περαιτέρω εξατομίκευση της πρόληψης και θεραπείας στα επόμενα χρόνια, επιτρέποντας τον έλεγχο εκατοντάδων χιλιάδων γενετικών παραλλαγών

Δοκιμές που διεξήχθησαν, πάντως, στον ιατρικό τομέα έχουν δείξει ότι, από τη μία εξέταση στην άλλη, το ίδιο άτομο μπορεί να λάβει πολύ διαφορετικές βαθμολογίες – παρόλο που το γονιδίωμά του παραμένει πανομοιότυπο. Η «τέλεια» βαθμολογία δεν είναι εγγύηση και οι μορφολογικές αξιολογήσεις δεν αντανακλούν μια σταθερή και εγγενή γενετική προδιάθεση στα άτομα», τονίζουν πολλοί επιστήμονες.
Πρόωρη εμπορευματοποίηση

Για την ιστορία, τα παγκόσμια έσοδα από την τεχνητή γονιμοποίηση έφτασαν τα 28 δισεκατομμύρια δολάρια πέρυσι, σύμφωνα με εκτιμήσεις της αμερικανικής εταιρείας έρευνας αγοράς Market.us. Προβλέπεται να φτάσουν τα 40,6 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2032. Το 2024, κάπου 2,6 δισεκατομμύρια δολάρια εισέρρευσαν σε νέες εταιρείες που επικεντρώνονται στην τεχνολογία γυναικείας υγείας και γονιμότητας.

Πολλοί γενετιστές θεωρούν την εμπορευματοποίηση αυτή πρόωρη. «Η επιστήμη είναι ακόμη πολύ νέα», λέει ο γενετιστής και βιοπληροφορικός Ιβ Μορώ από το βελγικό πανεπιστήμιο KU Leuven. «Υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ αυτού που πωλείται και αυτού που πραγματικά λειτουργεί».

«Η υπόσχεση να πειστούν τα ζευγάρια ότι μπορούν να επιλέξουν το έμβρυο που θα διασφαλίσει ότι το παιδί τους είναι “έξυπνο” ή υγιές δεν βασίζεται σε μια πραγματική και επιστημονικά αποδεδειγμένη ικανότητα πρόβλεψης της ατομικής ανάπτυξης», προειδοποιούν πάντως πολλοί επιστήμονες.

«Πρόκειται για μια ένδειξη της εμπορευματοποίησης που παρατηρείται τακτικά στον τομέα της βιοτεχνολογίας, όπου οι επιστημονικές μέθοδοι εμπορευματοποιούνται πριν υπάρξει σαφής συναίνεση σχετικά με την καταλληλότητά τους για εφαρμογή στην υγειονομική περίθαλψη», αναφέρουν.
Παράδειγμα εμπορικής εκμετάλλευσης

Από αυτή την οπτική γωνία, η μετάβαση από τη γονιδιωματική στην επιλογή εμβρύων που προτείνεται από το Nucleus Genomics εμφανίζεται ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εμπορικής εκμετάλλευσης. «Ενώ η χρησιμότητα των πολυγονιδιακών αξιολογήσεων είναι ήδη περιορισμένη για ένα ζωντανό άτομο σε ένα πραγματικό περιβάλλον, η συμβολή τους είναι ακόμη λιγότερο σαφής όταν εφαρμόζεται σε έμβρυα», προσθέτουν.

Πολλές εταιρείες προφανώς γνωρίζουν πολύ καλά ότι η οικονομική τους επιτυχία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την «επιστημονική» αξιοπιστία των υποσχέσεών τους.

Για να διασφαλίσουν τη νομιμότητά τους, κάποιες εταιρείες προσπαθούν να συνεργαστούν με καταξιωμένους ερευνητές που προσδίδουν ακαδημαϊκό κύρος στο έργο. Η Nucleus Genomics, για παράδειγμα, προσέλαβε τον Δανό γενετιστή Λάσε Φόλκερσεν ως επικεφαλής επιστημονικό συνεργάτη της.

Εκτός από τη συνεργασία με καταξιωμένους ερευνητές, αυτές οι εταιρείες προσπαθούν επίσης να υιοθετήσουν τις συμβάσεις του επιστημονικού πεδίου δημοσιεύοντας άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά σε συνεργασία με ερευνητές από τα πιο έγκριτα πανεπιστήμια, από το Χάρβαρντ μέχρι το Μπέρκλεϋ.
Έρευνα και αγορά

«Έτσι, βλέπουμε αλληλεπίδραση της επιστημονικής έρευνας και των δυνάμεων της αγοράς», τονίζουν οι ειδικοί. «Οι εταιρείες χρειάζονται το συμβολικό κεφάλαιο και την εμπειρογνωμοσύνη των ερευνητών για να διασφαλίσουν την αξιοπιστία τους. Οι ερευνητές, από την πλευρά τους, βρίσκουν σε αυτές τις εταιρείες δεδομένα και πόρους στους οποίους τα επιστημονικά ιδρύματα δεν παρέχουν πάντα».

Δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία στη Γερμανία. Ο νόμος για την προστασία των εμβρύων επιτρέπει τον γενετικό έλεγχο εμβρύων μόνο σε λίγες εξαιρετικές ιατρικές περιπτώσεις. Ωστόσο, δεν είναι παράνομο να διενεργείται ο έλεγχος στο εξωτερικό.

Η Genomic Prediction ήταν ο πρώτος πάροχος που λάνσαρε τον πολυγονιδιακό έλεγχο εμβρύων το 2019. Σύμφωνα με την εταιρεία, η τεχνολογία μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο διαφόρων ασθενειών όπως ο διαβήτης, ο καρκίνος και η άνοια κατά 40 έως 50 τοις εκατό.

Η ανταγωνιστική εταιρεία Orchid ακολούθησε το 2021 με μια παρόμοια προσφορά. Πλέον βασίζεται στην αλληλούχιση ολόκληρου του γονιδιώματος, εξετάζοντας έτσι σχεδόν ολόκληρο το γονιδίωμα ενός εμβρύου. Και οι δύο εταιρείες προωθούν κυρίως τις υπηρεσίες τους δίνοντας έμφαση στη μείωση του κινδύνου ασθενειών.

Το 2025, εμφανίστηκαν δύο νέοι πάροχοι, η Herasight και η Nucleus Genomics, των οποίων η προσέγγιση υπερβαίνει εκείνη των προκατόχων τους. Οι προσφορές τους είναι αξιοσημείωτα ολοκληρωμένες: Και οι δύο εταιρείες ισχυρίζονται ότι είναι σε θέση να προβλέψουν μια γενετική προδιάθεση για ΔΕΠΥ, σχιζοφρένεια και άλλες ψυχικές ασθένειες.

Αρχικά, η Herasight εξυπηρετούσε μόνο πλούσιους πελάτες. «Χρεώναμε 50.000 δολάρια για απεριόριστο αριθμό εμβρύων», δήλωσε στην Handelsblatt ο Αμερικανός συνιδρυτής, γενετιστής και καθηγητής Jonathan Anomaly. «Εκ των υστέρων, αυτό ήταν πάρα πολύ φθηνό», πρόσθεσε.
Οικογενειακή πολιτική

Λιγότερα χρήματα, περισσότερη φροντίδα – αυτό είναι το σχέδιο της Γαλλίας για «δημογραφικό επανεξοπλισμό».

Η Anomaly υιοθετεί μια προγεννητική και τεχνολογικά αισιόδοξη άποψη για την αναπαραγωγική ιατρική – δηλαδή, μια τεχνολογία που στοχεύει στην προώθηση των γεννήσεων και στην αύξηση του αριθμού των παιδιών. Σήμερα, η Herasight χρεώνει 25.000 δολάρια για την αλληλούχιση ενός εμβρύου.

Τελικά, πάροχοι όπως η Herasight βλέπουν μια αγορά να αναδύεται ως απάντηση στη γήρανση του πληθυσμού σε πολλές, ιδίως δυτικές, χώρες: πιστεύουν ότι τέτοιες διαδικασίες εξετάσεων θα μπορούσαν να δημιουργήσουν κίνητρο για την απόκτηση περισσότερων παιδιών.
Επιφυλακτικοί οι επιστήμονες

Πολλοί επιστήμονες είναι επιφυλακτικοί. Το φημισμένο αμερικανικό ιατρικό περιοδικό «New England Journal of Medicine» προειδοποιεί ότι οι εταιρείες δίνουν υπερβολικά φιλόδοξες υποσχέσεις.

«Οι διαφορές μεταξύ των μεμονωμένων εμβρύων είναι πιθανό να είναι μικρές σε πολλές περιπτώσεις», αναφέρουν.

Σε αυτό προστίθεται το πρόβλημα της προέλευσης των δεδομένων. Οι περισσότερες γενετικές μελέτες βασίζονται σε δεδομένα από άτομα ευρωπαϊκής καταγωγής. Επομένως, οι γονείς άλλης καταγωγής δεν θα ωφελούνταν στον ίδιο βαθμό, λέει ο Βέλγος γενετιστής Ιβ Μορώ. «Απαιτείται ακόμη τεράστια δουλειά για να καταστούν αυτά τα μοντέλα στατιστικά αξιόπιστα», τονίζει.

Εκτός από τις θεμελιώδεις αντιρρήσεις για την επιλογή εμβρύων στο πλαίσιο της εξωσωματικής γονιμοποίησης, προειδοποιούν για τον κίνδυνο επιδείνωσης της κοινωνικής ανισότητας, ακόμη και στο σημείο μιας ιδεολογίας της ευγονικής που μπορεί να αποτελεί τη βάση τέτοιων διαδικασιών – δηλαδή, την ιδέα της επιλεκτικής «βελτίωσης» των ανθρώπων γενετικά μέσω της προώθησης ορισμένων χαρακτηριστικών και της καταστολής ή της πρόληψης άλλων. Ο όρος συνδέεται στενά με τον ρατσισμό, τις διακρίσεις, την αναγκαστική στείρωση και τα εγκλήματα του Εθνικοσοσιαλισμού των Ναζί.

«Υπάρχει λόγος ανησυχίας ότι μια υφέρπουσα μορφή ευγονικής εδραιώνεται στην αναπαραγωγική ιατρική», γράφει ο βιοηθικός Ξαβιέ Σάιμονς του Καθολικού Πανεπιστημίου, με έδρα το Σίδνεϊ. «Η επιστροφή της ευγονικής σκέψης στην αναπαραγωγική ιατρική είναι βαθιά ανησυχητική υπό το φως της ιστορίας μας των συστηματικών δολοφονιών ανθρώπων υπό τον Εθνικοσοσιαλισμό», λέει ο Αυστραλός επιστήμονας.

Σε κάθε περίπτωση, οι περισσότεροι επιστήμονες διεθνώς, προτρέπουν για επείγουσα δημόσια συζήτηση σχετικά με τα οφέλη και τους περιορισμούς αυτής της μορφής αναπαραγωγικής ιατρικής.

naftemporiki.gr