Στην πλάτη τους, το μέτωπο: Οι γυναίκες που ανέβασαν τον πόλεμο στην Πίνδο

Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr

Στην Πίνδο, ο πόλεμος δεν προχωρά μόνο με διαταγές, πυροβολικό και κινήσεις στρατιωτικών μονάδων. Προχωρά και πάνω σε στενά μονοπάτια, μέσα από χωριά και απότομες πλαγιές, εκεί όπου κάθε κιβώτιο πυρομαχικών πρέπει να φτάσει στους στρατιώτες που κρατούν τη γραμμή.

Όταν τα ζώα και οι δρόμοι δεν επαρκούν, το φορτίο περνά στους ώμους και στις πλάτες των ανθρώπων της περιοχής.


Ανάμεσά τους βρίσκονται γυναίκες που αφήνουν πίσω τα σπίτια και τις οικογένειές τους και ανεβαίνουν προς το μέτωπο. Κουβαλούν φυσίγγια, τρόφιμα, ρούχα και άλλα εφόδια, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις βοηθούν και στη μεταφορά τραυματιών. Δεν φορούν στολή και δεν εμφανίζονται στους επίσημους χάρτες των επιχειρήσεων. Χωρίς τη δική τους παρουσία, όμως, η απόσταση ανάμεσα στα μετόπισθεν και στους μαχητές γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.


Ένα μέτωπο στην καρδιά των βουνών

Η ιταλική επίθεση αρχίζει στις 28 Οκτωβρίου 1940. Στην Πίνδο, το Απόσπασμα Πίνδου, υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη, έχει αποστολή να κρατήσει τις ορεινές διαβάσεις και να διατηρήσει την επαφή ανάμεσα στις ελληνικές δυνάμεις της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας.

Οι αριθμοί δείχνουν την ανισορροπία. Το ελληνικό απόσπασμα αριθμεί περίπου 2.000 άνδρες και διαθέτει περιορισμένα μέσα. Απέναντί του κινείται η 3η Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια», περίπου 10.800 ανδρών, με στόχο να περάσει μέσα από την Πίνδο και να φτάσει προς το Μέτσοβο, αποκόπτοντας τις ελληνικές δυνάμεις της Ηπείρου από τις υπόλοιπες.

Οι πρώτες ημέρες είναι δύσκολες. Οι Ιταλοί πιέζουν, ελληνικά τμήματα συμπτύσσονται και οι μάχες εξελίσσονται σε έδαφος που δυσκολεύει κάθε κίνηση. Το ανάγλυφο δεν είναι απλώς το σκηνικό της σύγκρουσης· καθορίζει ποιος μπορεί να κινηθεί, ποιος μπορεί να ενισχυθεί και πόσο γρήγορα φτάνουν οι προμήθειες. Ένα φορτίο που σε ομαλό δρόμο θα μεταφερόταν εύκολα, εδώ σημαίνει ώρες ανηφορικής πορείας.

Οι κάτοικοι της περιοχής γνωρίζουν τις διαδρομές καλύτερα από οποιονδήποτε στρατιωτικό που έρχεται από μακριά. Ξέρουν πού περνά ένα ζώο, ποιο μονοπάτι οδηγεί σε ένα ύψωμα και πόσο χρόνο χρειάζεται για να φτάσει κανείς σε ένα σημείο που από τον χάρτη μοιάζει κοντινό. Οι γυναίκες αξιοποιούν αυτή τη γνώση για να μεταφέρουν εφόδια σε σημεία όπου η μεταφορά με οχήματα είναι αδύνατη.
Το φορτίο που δεν φαίνεται στους χάρτες

Οι αφηγήσεις για τις γυναίκες της Πίνδου συχνά συμπυκνώνονται σε μια εμβληματική εικόνα: μια γυναίκα με ένα κιβώτιο στην πλάτη, να ανεβαίνει προς το μέτωπο. Η εικόνα είναι αληθινή, αλλά πίσω της υπάρχει μια ευρύτερη επιχείρηση ανεφοδιασμού.

Δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη πράξη ηρωισμού ούτε για μια οργανωμένη στρατιωτική μονάδα γυναικών. Είναι η κινητοποίηση ολόκληρων κοινοτήτων, ανδρών και γυναικών, που προσφέρουν ζώα, τρόφιμα, εργασία και μεταφορές όταν ο στρατός χρειάζεται κάθε διαθέσιμο μέσο.

Οι γυναίκες δεν μεταφέρουν μόνο πυρομαχικά. Φτάνουν στους στρατιώτες ψωμί, τυρί, νερό, κουβέρτες και ρούχα, ενώ οι μαρτυρίες περιγράφουν και τη βοήθειά τους σε τραυματίες. Το κρύο και η κακοκαιρία επιβαρύνουν κάθε διαδρομή. Η επιστροφή δεν είναι πάντα άδεια: μπορεί να χρειαστεί να κατεβάσουν κάποιον τραυματισμένο ή να μεταφέρουν νέα από την πρώτη γραμμή.

Μια από τις τελευταίες αφηγήτριες αυτής της εμπειρίας, η Αρετή Βούγια από τον Πεντάλοφο Κοζάνης, καταγράφεται σε προφορική συνέντευξη για τη συμμετοχή των ντόπιων γυναικών στον ανεφοδιασμό του ελληνικού στρατού. Η μαρτυρία της δεν είναι απλώς μια προσωπική ανάμνηση· κρατά ζωντανή μια πλευρά του πολέμου που δύσκολα αποτυπώνεται στα στρατιωτικά ανακοινωθέντα.Μνημείο προς τιμήν των γυναικών της Πίνδου κοντά στο Ασπραγκέλι, Ζαγόρι/Shutterstock
Η συμβολή τους στη μάχη

Την 1η Νοεμβρίου αρχίζει η ελληνική αντεπίθεση εναντίον του αριστερού πλευρού της «Τζούλια». Τις επόμενες ημέρες, οι ελληνικές δυνάμεις ανακαταλαμβάνουν θέσεις και χωριά, ενώ η ιταλική μεραρχία πιέζεται και κινδυνεύει να αποκοπεί. Στις 13 Νοεμβρίου αποκαθίσταται η αμυντική γραμμή από τον Σμόλικα μέχρι τον Γράμμο.

Η νίκη στην Πίνδο αποτρέπει τον διαχωρισμό των ελληνικών δυνάμεων της Ηπείρου από εκείνες της Δυτικής Μακεδονίας. Η συμβολή των γυναικών καθοριστική. Τα εφόδια φτάνουν, οι τραυματίες μεταφέρονται, οι τοπικές διαδρομές παραμένουν ανοιχτές.

Στη μνήμη της 28ης Οκτωβρίου, το «Όχι» ακούγεται σαν μια λέξη που ειπώθηκε μέσα σε ένα σπίτι της Κηφισιάς και στη συνέχεια πέρασε σε ολόκληρη τη χώρα.

Στην Πίνδο, η απάντηση αποκτά και άλλη μορφή: μια αλυσίδα ανθρώπων που ανεβαίνει προς τα βουνά, κουβαλώντας ό,τι χρειάζεται για να κρατηθεί το μέτωπο.

naftemporiki.gr