Νεκτάριος Λιονάκης: «ο φόβος μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή εξουσίας»

Γιώργος Σ. Κουλουβάρης • gkoul@naftemporiki.gr

«Η Παρέλαση» -το τρυφερό, αστείο, συγκινητικό έργο της Λούλας Αναγνωστάκη παρουσιάζεται σε σκηνοθεσία Νεκτάριου Λιονάκη στο Studio Μαυρομιχάλη [Μαυρομιχάλη 134, Αθήνα]

Τι συμβαίνει όταν ολόκληρος ο κόσμος σου χωράει μέσα σ’ ένα δωμάτιο; Δύο αδέρφια ζουν απομονωμένα από τον έξω κόσμο. Παρατηρούν, περιμένουν, παίζουν, φαντάζονται, ονειρεύονται. Από το παράθυρό τους βλέπουν μια παρέλαση να πλησιάζει και προσπαθούν να καταλάβουν όσα συμβαίνουν πέρα από τους τέσσερις τοίχους που τους προστατεύουν. Τι γίνεται, όταν ο πόλεμος είναι έξω απ’ το παράθυρό σου;



O Νεκτάριος Λιονάκης μίλησε μαζί μας.

Το έργο ανέβηκε πρώτη φορά το 1965· τι σας έκανε να στραφείτε, σήμερα, σε αυτό;
«“Η Παρέλαση” είναι ένα έργο που ήθελα να σκηνοθετήσω εδώ και αρκετά χρόνια. Δεν ήθελα, όμως, να βιαστώ. Περίμενα να έρθει η στιγμή που θα αισθανθώ ότι έχω κάτι ουσιαστικό να πω μέσα από αυτό. Νομίζω πως αυτή η στιγμή ήρθε μέσα από τις συνθήκες που βιώνουμε σήμερα, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις γειτονικές μας χώρες. Η πραγματικότητα γύρω μας γίνεται ολοένα και πιο ασταθής και η έννοια του πολέμου, της απειλής και της ανασφάλειας επιστρέφει με έναν τρόπο που δεν μπορούμε πλέον να αγνοήσουμε. Διαβάζοντας ξανά το έργο, συνειδητοποίησα πόσο τρομακτικά σύγχρονο είναι. Με ενδιέφερε να μιλήσω για τον φόβο που δημιουργείται ακόμη κι όταν η απειλή δεν βρίσκεται απαραίτητα μπροστά μας, αλλά έχει ήδη καταφέρει να εισβάλει στην καθημερινότητά μας. Δεν ήθελα να κάνω απλώς μια παράσταση πάνω σε ένα σημαντικό ελληνικό έργο. Ήθελα να βρω, μέσα σε αυτό, κάτι που να αφορά εμένα, τους ανθρώπους γύρω μου και, τελικά, την εποχή στην οποία ζούμε».



Ο Άρης και η Ζωή παραμένουν εγκλωβισμένοι μέσα σε ένα σπίτι, παρατηρώντας έναν κόσμο που βρίσκεται έξω από αυτούς, αλλά μοιάζει να καθορίζει τη ζωή τους. Πώς προσεγγίσατε σκηνοθετικά αυτόν τον εγκλεισμό;
«Αυτό που με ενδιέφερε περισσότερο, ήταν να μη δούμε το σπίτι απλώς ως έναν κλειστό χώρο, αλλά ως έναν ολόκληρο κόσμο. Έναν κόσμο που οι δύο ήρωες έχουν κατασκευάσει για να μπορέσουν να επιβιώσουν, αλλά που ταυτόχρονα τους περιορίζει. Υπάρχει μια πολύ λεπτή γραμμή ανάμεσα στην προστασία και τον εγκλεισμό. Κάποια στιγμή, αυτό που θεωρείς ασφαλές μπορεί να γίνει η μεγαλύτερη φυλακή σου. Νομίζω ότι αυτό συμβαίνει και με τους δύο ήρωες. Ο έξω κόσμος τούς τρομάζει, αλλά την ίδια στιγμή δεν μπορούν να ζήσουν πραγματικά χωρίς αυτόν. Με ενδιέφερε, επίσης, πολύ η ιδέα ότι ο φόβος μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή εξουσίας. Δεν χρειάζεται πάντα κάποιος να σου επιβάλει κάτι. Μπορεί να έχεις ήδη περιορίσει μόνος σου την ελευθερία σου, επειδή φοβάσαι τι θα συμβεί αν βγεις έξω. Και αυτό είναι κάτι που βλέπουμε να συμβαίνει πολύ συχνά και στην πραγματική ζωή».



Στη δική σας ανάγνωση, μέσα από ποιες ερμηνείες και διαστάσεις περνά η παρέλαση;
«Για μένα, η παρέλαση δεν είναι απλώς ένα γεγονός που συμβαίνει έξω από το σπίτι και το οποίο οι δύο ήρωες παρακολουθούν. Είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο. Είναι η εικόνα μιας κοινωνίας που κινείται συντονισμένα προς μια κατεύθυνση, χωρίς απαραίτητα να γνωρίζουμε αν όλοι όσοι συμμετέχουν σε αυτήν έχουν επιλέξει πραγματικά να βρίσκονται εκεί. Με ενδιαφέρει πολύ αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο άτομο και το σύνολο. Το πώς ένας άνθρωπος μπορεί να χάσει τη δική του φωνή μέσα σε μια συλλογική πραγματικότητα, είτε επειδή φοβάται είτε επειδή έχει μάθει να υπακούει. Η παρέλαση έχει κάτι το επιβλητικό, κάτι που μπορεί να προκαλέσει θαυμασμό αλλά και τρόμο. Νομίζω ότι η Αναγνωστάκη χρησιμοποιεί αυτή την εικόνα με έναν εξαιρετικά ευφυή τρόπο, αφήνοντας πολλά πράγματα ανοιχτά. Δεν θέλω να δώσω μια συγκεκριμένη πολιτική ερμηνεία στον θεατή. Με ενδιαφέρει περισσότερο να αναρωτηθεί ο ίδιος, σε ποια πράγματα συμμετέχει, τι αποδέχεται και πόσο ελεύθερος είναι, τελικά, να επιλέξει τη θέση του».



Το έργο γράφτηκε σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες, ωστόσο οι έννοιες του πολέμου, της απειλής και της ανασφάλειας παραμένουν οδυνηρά επίκαιρες. Μιλήστε μας για τη συνομιλία της «Παρέλασης» με τον σημερινό θεατή και την επικαιρότητα;
«Νομίζω ότι η δύναμη ενός τέτοιου έργου βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι δεν χρειάζεται να του προσθέσεις την επικαιρότητα για να γίνει σύγχρονο. Τα ζητήματα που θέτει υπάρχουν ήδη μέσα στο κείμενο. Αυτό που αλλάζει, είναι ο τρόπος με τον οποίο εμείς τα αντιλαμβανόμαστε, σε κάθε εποχή. Σήμερα, όταν ακούμε καθημερινά για πολέμους, συγκρούσεις και ανθρώπους που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, είναι πολύ δύσκολο να παραμείνουμε αμέτοχοι απέναντι σε αυτές τις εικόνες. Ωστόσο, δεν με ενδιέφερε να αναπαραστήσω έναν συγκεκριμένο πόλεμο ή να δημιουργήσω μια παράσταση που θα σχολιάζει απλώς τις ειδήσεις. Με ενδιέφερε, περισσότερο, το τι συμβαίνει μέσα στον άνθρωπο, όταν αισθάνεται ότι απειλείται. Πώς αλλάζει η συμπεριφορά του, πώς αντιμετωπίζει τους ανθρώπους που αγαπά και μέχρι ποιο σημείο είναι διατεθειμένος να θυσιάσει την ελευθερία του για να αισθανθεί ασφαλής. Αυτά είναι ζητήματα που δεν ανήκουν σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Και, ίσως, γι’ αυτό το έργο παραμένει τόσο επίκαιρο».

Η σχέση των δύο αδελφών χαρακτηρίζεται από αντιπαραθέσεις, διαφορετικές ανάγκες και μια κοινή, αλλά όχι απαραίτητα όμοια, εμπειρία φόβου. Λίγα λόγια για τη δουλειά με τους ηθοποιούς σας;
«Αυτό που προσπάθησα να ανακαλύψω μέσα από τη δουλειά με τους δύο ηθοποιούς ήταν ότι ο Άρης και η Ζωή, παρόλο που έχουν μεγαλώσει μαζί και μοιράζονται την ίδια πραγματικότητα, έχουν εντελώς διαφορετικές ανάγκες. Ο Άρης έχει ανάγκη να βρει έναν φίλο, κάποιον έξω από αυτόν τον μικρό κόσμο στον οποίο ζει. Η Ζωή, από την άλλη, έχει περισσότερο την ανάγκη να φύγει. Να απομακρυνθεί από όσα γνωρίζει, ακόμη κι αν δεν ξέρει, ακριβώς, τι την περιμένει έξω. Αυτή η διαφορά ήταν πολύ σημαντική για τη σκηνοθετική μας προσέγγιση. Δεν ήθελα να αντιμετωπίσουμε τους ήρωες ως δύο παιδιά που απλώς φοβούνται. Υπάρχει μέσα τους μια έντονη ανάγκη για επικοινωνία, για παιχνίδι, για αγάπη, αλλά και μια βία που πολλές φορές δεν μπορούν να ελέγξουν. Νομίζω ότι αυτό κάνει τη σχέση τους τόσο ενδιαφέρουσα. Μπορούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να περάσουν από την τρυφερότητα στην επιθετικότητα και από την ανάγκη να προστατεύσουν ο ένας τον άλλον στην ανάγκη να πληγώσουν ο ένας τον άλλον. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν να μη χάσουμε ποτέ την παιδικότητά τους, ακόμη και στις πιο σκληρές στιγμές τους».



Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονο ενδιαφέρον των νεότερων γενεών για θεατρικές παραστάσεις που συνομιλούν με τις κοινωνικές, πολιτικές και υπαρξιακές τους ανησυχίες. Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση της Gen Z με το θέατρο και τι μπορεί να προσφέρει ένας σκηνοθέτης της δικής σας γενιάς σε αυτόν τον διάλογο; Μπορεί ένα έργο όπως η «Παρέλαση», γραμμένο σε μια διαφορετική εποχή, να λειτουργήσει ως καθρέφτης των φόβων και των αδιεξόδων των σημερινών νέων;

«Νομίζω ότι η νέα γενιά έχει πολύ μεγαλύτερη ανάγκη να συναντήσει έργα που την αφορούν πραγματικά και δεν προσπαθούν απλώς να της εξηγήσουν τον κόσμο. Δεν πιστεύω ότι η Gen Z δεν ενδιαφέρεται για το θέατρο. Πιστεύω ότι χρειάζεται να βρούμε εμείς τον τρόπο να επικοινωνήσουμε μαζί της, χωρίς να προσπαθούμε να της επιβάλουμε μια συγκεκριμένη αισθητική ή έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης. Είναι μια γενιά που μεγαλώνει μέσα σε μια τεράστια ταχύτητα πληροφορίας, με εικόνες, ειδήσεις και απόψεις να εναλλάσσονται συνεχώς. Το θέατρο, όμως, έχει κάτι που δεν μπορεί να αντικατασταθεί από καμία οθόνη. Είναι η ζωντανή συνάντηση ανθρώπων στον ίδιο χώρο και την ίδια στιγμή. Είναι η δυνατότητα να σταθείς απέναντι σε κάτι και να το βιώσεις, χωρίς να μπορείς να το προσπεράσεις με ένα scroll. Θεωρώ ότι ένας σκηνοθέτης της δικής μου γενιάς έχει την ευθύνη να δημιουργεί αυτή τη γέφυρα, χωρίς να υποτιμά τη νοημοσύνη ή τις ανησυχίες των νεότερων ανθρώπων. Και η “Παρέλαση” είναι ένα έργο που μπορεί να τους αφορά άμεσα. Μιλά για δύο νέους ανθρώπους που προσπαθούν να καταλάβουν τον κόσμο στον οποίο ζουν, που φοβούνται, αμφισβητούν και αναζητούν μια διέξοδο. Νομίζω ότι αυτά είναι ερωτήματα που δεν έχουν ηλικία».

Θα μας δώσετε τις κεντρικές γραμμές της σκηνοθετικής σας προσέγγισης;
«Η σημαντικότερη απόφαση για μένα ήταν να μη δημιουργήσω μια ρεαλιστική αναπαράσταση ενός σπιτιού, μέσα στο οποίο απλώς ζουν δύο αδέλφια. Με ενδιέφερε να δημιουργήσω έναν χώρο που να μπορεί να λειτουργεί, ταυτόχρονα, ως πραγματικότητα και ως κάτι σχεδόν μεταφυσικό. Έναν χώρο που να μην ξέρεις πάντα αν αυτό που βλέπεις συμβαίνει πραγματικά ή αν αποτελεί μέρος της εσωτερικής πραγματικότητας των ηρώων. Η σκηνοθετική προσέγγιση βασίζεται σε έναν έντονο χωρικό και αισθητικό άξονα, μέσα από τον οποίο προσπάθησα να δημιουργήσω διαφορετικά επίπεδα ανάγνωσης. Δεν ήθελα να εξηγήσω τα πάντα στον θεατή ούτε να του δώσω έτοιμες απαντήσεις. Θεωρώ ότι το έργο της Αναγνωστάκη έχει μια πολύ ιδιαίτερη δύναμη, ακριβώς επειδή αφήνει χώρο στη φαντασία και στην προσωπική ερμηνεία. Ήθελα ο θεατής να μπορεί να συμπληρώσει τα κενά με τις δικές του εμπειρίες και τους δικούς του φόβους. Για μένα, μια παράσταση ολοκληρώνεται πραγματικά όταν αρχίζει να λειτουργεί μέσα στον θεατή και όχι μόνο μπροστά του».



Πόσο πολιτικό θεωρείτε σήμερα το θέατρο και ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η ευθύνη ενός σκηνοθέτη όταν καταπιάνεται με ένα έργο που αγγίζει τον φόβο, τη βία και τη συλλογική συνείδηση; Μπορεί μια παράσταση να αποτελέσει ουσιαστική παρέμβαση στον δημόσιο διάλογο ή η δύναμή της βρίσκεται, κυρίως, στα ερωτήματα που αφήνει ανοιχτά;
«Προσωπικά πιστεύω ότι το θέατρο είναι από τη φύση του μια πολιτική πράξη, ακόμη κι όταν δεν έχει πρόθεση να είναι. Ο τρόπος με τον οποίο επιλέγεις να αφηγηθείς μια ιστορία, τα ζητήματα που αποφασίζεις να φωτίσεις και οι άνθρωποι στους οποίους επιλέγεις να δώσεις φωνή είναι ήδη μια θέση. Δεν θεωρώ ότι ένας σκηνοθέτης πρέπει απαραίτητα να δίνει απαντήσεις ή να προσπαθεί να πείσει το κοινό για κάτι. Αντιθέτως, με ενδιαφέρει πολύ περισσότερο ένα θέατρο που δημιουργεί ερωτήματα και αφήνει τον θεατή να αναμετρηθεί με αυτά. Δεν νομίζω ότι μια παράσταση μπορεί από μόνη της να αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί, όμως, να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος βλέπει κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούσε δεδομένο. Και αυτό για μένα είναι ήδη πολύ σημαντικό. Ειδικά σήμερα, που πολλές φορές αισθανόμαστε ότι έχουμε άποψη για τα πάντα, αλλά ελάχιστο χρόνο για να σκεφτούμε, πραγματικά, όσα συμβαίνουν γύρω μας, θεωρώ ότι το θέατρο έχει μια ιδιαίτερη ευθύνη».

Η επιλογή ενός έργου όπως η «Παρέλαση», προϋποθέτει μια προσωπική σχέση με τα ερωτήματα που θέτει. Σε ποιο σημείο συναντιέται η δική σας καλλιτεχνική και προσωπική διαδρομή με τον κόσμο της Αναγνωστάκη; Κι ανακαλύψατε κάτι για τον εαυτό σας, μέσα από τη διαδικασία της σκηνοθεσίας;
«Νομίζω ότι αυτό που με συνδέει περισσότερο με τον κόσμο της Αναγνωστάκη είναι η ανάγκη να καταλάβω τι συμβαίνει στον άνθρωπο, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να ελέγξει. Είναι κάτι που με απασχολεί και στις προηγούμενες σκηνοθετικές μου δουλειές. Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι που βρίσκονται σε οριακές καταστάσεις, οι σχέσεις που δοκιμάζονται και οι στιγμές κατά τις οποίες ένας άνθρωπος αναγκάζεται να αντιμετωπίσει πράγματα που μέχρι τότε προσπαθούσε να αποφύγει. Μέσα από την “Παρέλαση” ήρθα αντιμέτωπος και με δικούς μου φόβους, με δικές μου σκέψεις για την ασφάλεια, την ελευθερία και την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου. Νομίζω ότι κάθε έργο που σκηνοθετείς σε μετακινεί με έναν τρόπο, αρκεί να του επιτρέψεις να σε επηρεάσει. Και, ίσως, αυτός να είναι ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους επιλέγουμε να κάνουμε θέατρο».



Τι θα θέλατε να αλλάξει στον τρόπο που ο θεατής αντιλαμβάνεται τον φόβο, την ελευθερία και τη σχέση του με τον έξω κόσμο, μετά την παράσταση; Υπάρχει ένα ερώτημα που θα θέλατε να τον ακολουθεί;
«Δεν ξέρω αν θα ήθελα να αλλάξει κάτι συγκεκριμένο στον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον κόσμο. Θα ήθελα περισσότερο να φύγει από την παράσταση έχοντας σκεφτεί κάτι που, ίσως, δεν είχε σκεφτεί πριν. Να αναρωτηθεί τι σημαίνει πραγματικά ασφάλεια και πόσο συχνά, στην προσπάθειά μας να προστατευτούμε, καταλήγουμε να περιορίζουμε οι ίδιοι την ελευθερία μας. Να σκεφτεί πόσο εύκολα μπορούμε να συνηθίσουμε τον φόβο και να τον εντάξουμε στην καθημερινότητά μας σαν να είναι κάτι φυσιολογικό. Δεν θέλω να φύγει απαραίτητα με μια απάντηση. Θα ήθελα να φύγει με μια μικρή αμφιβολία για όσα μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούσε δεδομένα. Και, ίσως, με την ανάγκη να κοιτάξει λίγο διαφορετικά τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα του. Γιατί, τελικά, μέσα σε όλη αυτή την απειλή που περιγράφει η “Παρέλαση”, αυτό που αναζητούν περισσότερο οι δύο ήρωες είναι ένας τρόπος να μη μείνουν μόνοι».



Ταυτότητα Παράστασης

Κείμενο: Λούλα Αναγνωστάκη

Σκηνοθεσία: Νεκτάριος Λιονάκης

Βοηθός σκηνοθέτη: Χάρης Βασιλάκης

Μουσική: Μαριτίνα Κατσιμπράκη, Γιάννης Κατσιμπράκης, Νίκος Πίτερης

Μουσική διδασκαλία: Πάνος Κορογιαννάκης

Μουσική επιμέλεια: Βαγγέλης Λαζόπουλος

Σχεδιασμός σκηνικού: Σαφέτ Γιανακοπούλου

Φωτογραφία: Θέκλα Λαζάρου

Video Art filmanos

Social media: Κωνσταντίνα Βιριράκη

Σχεδιασμός φωτισμών: Αλέξανδρος Πολιτάκης

Κατασκευαστής σκηνικού: Παύλος Σταθάκης

Υπεύθυνη επικοινωνίας: Μαργαρίτα Δρούτσα

Παίζουν: Μανώλης Πίτερης, Κωνσταντίνα Μάντζιου

Μια παραγωγή της LION ART PRODUCTIONS
Προπώληση: Αγορά εισιτηρίων στο more.com

naftemporiki.gr