Συνεχίσθηκε το 2025 η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο «Μέντωρ», υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Υπηρεσίας.
Γενική άποψη του χώρου του ναυαγίου με τη θέση των τομών 1 – 2 (φωτομωσαϊκό Στ. Κόντος).Το μπρίκι «Μέντωρ», που βυθίσθηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων, ήταν ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Λόρδου Elgin, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά αρχαιοτήτων, μεταξύ άλλων και μέρους του γλυπτού αρχιτεκτονικού διακόσμου των μνημείων της Ακρόπολης. Κατά την εφετινή ανασκαφική περίοδο διερευνήθηκαν περιοχές δυτικά και βόρεια από το σωζόμενο σκαρί του πλοίου.
Ο χώρος της Τομής 1-2025 (φωτ. Στ. Κόντος).
Αρχικά ορίσθηκε ανασκαφική τομή, η οποία ονομάσθηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της τομής στη θέση αυτή ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί- κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου. Κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που μάλλον επιβεβαιώνει την υπόθεση, ότι το σκαρί του πλοίου μετά τη βύθισή του, παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως και σχετικά γρήγορα.
Γενική άποψη του σκαριού του Μέντορα και του χώρου της ανασκαφικής τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Σε αυτό συνέβαλλε καθοριστικά και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στην διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου. Πρόκειται για το σημείο, όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται, άλλωστε, και στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Elgin, William Hamilton, ο οποίος συντόνιζε, κατ’ εντολή του, την όλη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου. Η διαδικασία αυτή συνέβαλε, ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς.
Ανασκαφή της Τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Η ανασκαφή της τομής 1/2025 ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1μ. από την επιφάνεια του πυθμένα (-21,9μ. από την επιφάνεια της θάλασσας), χωρίς να εντοπισθούν ίχνη από το σκαρί του πλοίου.
Ανασκαφή της Τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Η δεύτερη ανασκαφική τομή διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου (Τομή 2/2025), με στόχο να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή. Αν και κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης.
Θραύσματα σκευών και αγγείων από την οικοσκευή του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).
Ακόμα εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα του, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχυόταν επιπλέον από φύλλα μολύβδου.
Θραύσματα σκευών και αγγείων από την οικοσκευή του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζειένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου. Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.
Εντοπισμός μολύβδινων συνδέσμων κατά χώραν (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Τέλος, ιδιαίτερα αναφορά πρέπει να γίνει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου. Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που ανήκει, είτε σε κανόνα επιστυλίου, είτε σε πρόμοχθο γείσου.
Θραύσματα της εξωτερικής επιχάλκωσης του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).
Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. (μήκος) x 4,7 εκ. (πλάτος), η δε σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκ και ύψος 2,2 εκ..
Η μαρμάρινη διακοσμητική σταγόνα (φωτ Νίκος Στουρνάρας).
Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αν. Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου προερχόμενο από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ και το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύσθηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη θα δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.
Θραύσματα της εξωτερικής επιχάλκωσης του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).
Στην υποβρύχια ανασκαφή περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.
Η πήλινη πλάκα μόνωσης, πιθανώς εστίας (φωτ. Βασ. Τσιαΐρης και Νίκος Στουρνάρας).
Όπως είναι γνωστό, το μπρίκι «Μέντωρ», ιδιοκτησίας του Λόρδου Έλγιν, βυθίσθηκε λόγω κακοκαιρίας -μετά από πρόσκρουση σε βράχια- στον όρμο του Αγίου Νικολάου (έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα) στα Ν.Α. Κύθηρα το 1802 ενώ μετέφερε μέρος των αρχαιοτήτων που είχαν αφαιρεθεί από την ομάδα του Λόρδου Έλγιν από τον Παρθενώνα, την Ακρόπολη και άλλα αρχαία μνημεία των Αθηνών.
Προορισμός του πλοίου ήταν η Μάλτα και από εκεί το πολύτιμο φορτίο θα μεταφερόταν στην Αγγλία. Το ναυάγιο δεν είχε θύματα, καθώς όλοι πρόλαβαν να εγκαταλείψουν τον «Μέντορα» εγκαίρως και με ασφάλεια. Όμως ο ανυπολόγιστος θησαυρός της Ακρόπολης με τα Γλυπτά του Παρθενώνα κατέληξε στον βυθό της θάλασσας.
Η μαρμάρινη διακοσμητική σταγόνα κατά χώραν και η ανέλκυσή της από ομάδα δυτών (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες αρχαιολόγων και δυτών, το γεγονός ότι το πλοίο βούλιαξε σχεδόν αμέσως, βοήθησε να διασωθούν τα μάρμαρα. Το φορτίο ήταν τοποθετημένο μέσα σε 17 κιβώτια τα οποία παρασύρθηκαν μαζί με το σκαρί.
Ο Έλγιν όσο αδίστακτος και αποφασισμένος φάνηκε με την αρπαγή των Γλυπτών, άλλο τόσο οργισμένος και επίμονος έγινε για να ανασύρει τη «λεία» από τον βυθό της θάλασσας.
Επιστράτευσε τους καλύτερους «βουτηχτές» της εποχής από την Κάλυμνο για να αναλάβουν τη δύσκολη αποστολή της ανέλκυσης. Τα τεχνικά μέσα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα και το μόνο που βοηθούσε τους δύτες της εποχής ήταν ότι το ναυάγιο βρισκόταν σε σχετικά μικρό βάθος (λίγο παραπάνω από 20 μέτρα).
Αρχικά ορίσθηκε ανασκαφική τομή, η οποία ονομάσθηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της τομής στη θέση αυτή ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί- κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου. Κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που μάλλον επιβεβαιώνει την υπόθεση, ότι το σκαρί του πλοίου μετά τη βύθισή του, παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως και σχετικά γρήγορα.
Γενική άποψη του σκαριού του Μέντορα και του χώρου της ανασκαφικής τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).Σε αυτό συνέβαλλε καθοριστικά και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στην διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου. Πρόκειται για το σημείο, όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται, άλλωστε, και στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Elgin, William Hamilton, ο οποίος συντόνιζε, κατ’ εντολή του, την όλη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου. Η διαδικασία αυτή συνέβαλε, ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς.
Ανασκαφή της Τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).Η ανασκαφή της τομής 1/2025 ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1μ. από την επιφάνεια του πυθμένα (-21,9μ. από την επιφάνεια της θάλασσας), χωρίς να εντοπισθούν ίχνη από το σκαρί του πλοίου.
Ανασκαφή της Τομής 2-2025 (φωτ. Γ. Ίσσαρης).Η δεύτερη ανασκαφική τομή διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου (Τομή 2/2025), με στόχο να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή. Αν και κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης.
Θραύσματα σκευών και αγγείων από την οικοσκευή του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).Ακόμα εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα του, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχυόταν επιπλέον από φύλλα μολύβδου.
Θραύσματα σκευών και αγγείων από την οικοσκευή του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζειένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου. Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.
Εντοπισμός μολύβδινων συνδέσμων κατά χώραν (φωτ. Γ. Ίσσαρης).Τέλος, ιδιαίτερα αναφορά πρέπει να γίνει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου. Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που ανήκει, είτε σε κανόνα επιστυλίου, είτε σε πρόμοχθο γείσου.
Θραύσματα της εξωτερικής επιχάλκωσης του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. (μήκος) x 4,7 εκ. (πλάτος), η δε σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκ και ύψος 2,2 εκ..
Η μαρμάρινη διακοσμητική σταγόνα (φωτ Νίκος Στουρνάρας).Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αν. Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου προερχόμενο από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ και το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύσθηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη θα δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.
Θραύσματα της εξωτερικής επιχάλκωσης του πλοίου (φωτ. Νίκος Στουρνάρας).Στην υποβρύχια ανασκαφή περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.
Η πήλινη πλάκα μόνωσης, πιθανώς εστίας (φωτ. Βασ. Τσιαΐρης και Νίκος Στουρνάρας).Όπως είναι γνωστό, το μπρίκι «Μέντωρ», ιδιοκτησίας του Λόρδου Έλγιν, βυθίσθηκε λόγω κακοκαιρίας -μετά από πρόσκρουση σε βράχια- στον όρμο του Αγίου Νικολάου (έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα) στα Ν.Α. Κύθηρα το 1802 ενώ μετέφερε μέρος των αρχαιοτήτων που είχαν αφαιρεθεί από την ομάδα του Λόρδου Έλγιν από τον Παρθενώνα, την Ακρόπολη και άλλα αρχαία μνημεία των Αθηνών.
Προορισμός του πλοίου ήταν η Μάλτα και από εκεί το πολύτιμο φορτίο θα μεταφερόταν στην Αγγλία. Το ναυάγιο δεν είχε θύματα, καθώς όλοι πρόλαβαν να εγκαταλείψουν τον «Μέντορα» εγκαίρως και με ασφάλεια. Όμως ο ανυπολόγιστος θησαυρός της Ακρόπολης με τα Γλυπτά του Παρθενώνα κατέληξε στον βυθό της θάλασσας.
Η μαρμάρινη διακοσμητική σταγόνα κατά χώραν και η ανέλκυσή της από ομάδα δυτών (φωτ. Γ. Ίσσαρης).Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες αρχαιολόγων και δυτών, το γεγονός ότι το πλοίο βούλιαξε σχεδόν αμέσως, βοήθησε να διασωθούν τα μάρμαρα. Το φορτίο ήταν τοποθετημένο μέσα σε 17 κιβώτια τα οποία παρασύρθηκαν μαζί με το σκαρί.
Ο Έλγιν όσο αδίστακτος και αποφασισμένος φάνηκε με την αρπαγή των Γλυπτών, άλλο τόσο οργισμένος και επίμονος έγινε για να ανασύρει τη «λεία» από τον βυθό της θάλασσας.
Επιστράτευσε τους καλύτερους «βουτηχτές» της εποχής από την Κάλυμνο για να αναλάβουν τη δύσκολη αποστολή της ανέλκυσης. Τα τεχνικά μέσα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα και το μόνο που βοηθούσε τους δύτες της εποχής ήταν ότι το ναυάγιο βρισκόταν σε σχετικά μικρό βάθος (λίγο παραπάνω από 20 μέτρα).
Η μαρμάρινη διακοσμητική σταγόνα κατά χώραν και η ανέλκυσή της από ομάδα δυτών (φωτ. Γ. Ίσσαρης).
Χρειάστηκαν να περάσουν τρία ολόκληρα χρόνια και ο Έλγιν να ξοδέψει μεγάλο μέρος της προσωπικής του περιουσίας για να φέρει το φορτίο στην επιφάνεια.
Πηγή: ΥΠΠΟ
Επιμέλεια: Γιώργος Κουλουβάρης
gkoul@naftemporiki.gr
Χρειάστηκαν να περάσουν τρία ολόκληρα χρόνια και ο Έλγιν να ξοδέψει μεγάλο μέρος της προσωπικής του περιουσίας για να φέρει το φορτίο στην επιφάνεια.
Πηγή: ΥΠΠΟ
Επιμέλεια: Γιώργος Κουλουβάρης
gkoul@naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου