Αν ο αρχαίος μύθος ήταν αληθινός, ο κύκνος θα περνούσε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του περιμένοντας μία μοναδική στιγμή. Την τελευταία.
Λίγο πριν πεθάνει, το πουλί που δεν φημιζόταν για το τραγούδι του θα άνοιγε το ράμφος και θα τραγουδούσε πιο όμορφα από ποτέ. Ένα τελευταίο τραγούδι, σαν να γνώριζε ότι το τέλος πλησιάζει και ήθελε να το αποχαιρετήσει.
Από αυτή την παράξενη ιστορία γεννήθηκε η φράση «κύκνειο άσμα». Επέζησε για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια και σήμερα δεν χρειάζεται να έχει καμία σχέση με τον θάνατο. Μπορεί να είναι το τελευταίο έργο ενός καλλιτέχνη, η τελευταία εμφάνιση ενός αθλητή, η τελευταία πολιτική πράξη μιας μακράς καριέρας. Ένα φινάλε που αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή είναι το τελευταίο.
Υπάρχει μόνο ένα πρόβλημα. Οι κύκνοι δεν περιμένουν να πεθάνουν για να τραγουδήσουν. Και η αμφιβολία για τον μύθο δεν είναι καθόλου σύγχρονη.Υπήρχε ήδη στην αρχαιότητα.
Ένας θρύλος τουλάχιστον 2.500 ετών
Η ιστορία του κύκνου που τραγουδά πριν από τον θάνατό του ήταν ήδη γνωστή στους αρχαίους Έλληνες. Στον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου, που παρουσιάστηκε το 458 π.Χ., η Κλυταιμνήστρα παρομοιάζει την Κασσάνδρα με κύκνο που τραγουδά τον τελευταίο του θρήνο. Η εικόνα ήταν λοιπόν αναγνωρίσιμη ήδη τον 5ο αιώνα π.Χ.
«ἡ δέ τοι κύκνου δίκην τὸν ὕστατον μέλψασα θανάσιμον γόον κεῖται φιλήτωρ τοῦδ᾽…». («Κι αυτή, αφού σαν τον κύκνο τραγούδησε τον στερνό της θανατερό θρήνο, κοίτεται εδώ, η ερωμένη του…»)
Αλλά η ωραιότερη εκδοχή της βρίσκεται ίσως στον «Φαίδωνα» του Πλάτωνα. Το σκηνικό δύσκολα θα μπορούσε να είναι πιο ταιριαστό. Ο Σωκράτης βρίσκεται στις τελευταίες ώρες της ζωής του. Σε λίγο θα πιει το κώνειο. Οι μαθητές του είναι συντετριμμένοι, εκείνος όμως συζητά μαζί τους για τον θάνατο και την αθανασία της ψυχής.
Και κάποια στιγμή μιλά για τους κύκνους. Οι άνθρωποι, λέει περίπου ο Σωκράτης, πιστεύουν ότι οι κύκνοι τραγουδούν πριν πεθάνουν επειδή θρηνούν για τον θάνατό τους. Εκείνος προτείνει ακριβώς το αντίθετο.
Ο κύκνος του Σωκράτη δεν θρηνεί
Στην πλατωνική αφήγηση οι κύκνοι είναι πουλιά αφιερωμένα στον Απόλλωνα και διαθέτουν προφητική δύναμη. Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον Σωκράτη, όταν αισθάνονται ότι πλησιάζει ο θάνατος, δεν τραγουδούν από λύπη. Τραγουδούν από χαρά. Ξέρουν ότι πρόκειται να πάνε κοντά στον θεό που υπηρετούν και γι’ αυτό το τελευταίο τους τραγούδι είναι ομορφότερο από όλα τα προηγούμενα.
Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί ουσιαστικά τον κύκνο για να μιλήσει για τον ίδιο του τον θάνατο: όπως το πουλί δεν φοβάται το τέλος, έτσι και ο φιλόσοφος δεν πρέπει να το αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως συμφορά.
Έτσι, πολύ πριν γίνει μια βολική δημοσιογραφική έκφραση για το τελευταίο έργο κάποιου, το «κύκνειο άσμα» είχε ήδη αποκτήσει ένα βαθύτερο νόημα.
Ήταν το τραγούδι μπροστά στο τέλος.
Και ο Αριστοτέλης το πίστευε
Η ιστορία δεν έμεινε μόνο στην ποίηση και τη φιλοσοφία. Ο Αριστοτέλης αναφέρει στην «Ιστορία των Ζώων» ότι οι κύκνοι είναι μουσικά πουλιά και τραγουδούν ιδιαίτερα όταν πλησιάζει ο θάνατός τους.
«Ὠδικοὶ δ᾽ εἰσὶ [οἱ κύκνοι], καὶ μάλιστα περὶ τὰς τελευτάς· ἀναπλέουσι γὰρ καὶ εἰς τὸ πέλαγος, καί τινες ἤδη πλέοντες παρὰ τὴν Λιβύην περιέτυχον πολλοῖς ᾄδουσιν ἐν τῇ θαλάττῃ φωνῇ θρηνητικῇ, καὶ τούτων ἀποθνῄσκοντας ἑώρων τινάς.»
Η πεποίθηση εδραιώθηκε τόσο ώστε ήδη στην ελληνιστική εποχή είχε αποκτήσει παροιμιακό χαρακτήρα. Οι Αλεξανδρινοί λόγιοι και οι μεταγενέστεροι παροιμιογράφοι (όπως ο Ζηνόβιος και ο Διογενειανός) κατέγραψαν την έκφραση «κύκνειον ᾆσμα» ή «κύκνου δίκην ᾄδειν».
Υπάρχει επίσης αισώπειος μύθος στον οποίο ένας άνθρωπος αγοράζει έναν κύκνο επειδή έχει ακούσει για το υπέροχο τραγούδι του. Το πουλί παραμένει σιωπηλό όταν ο ιδιοκτήτης τού ζητά να τραγουδήσει, αλλά όταν αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται να πεθάνει, αρχίζει το τελευταίο του άσμα.
Για τους ανθρώπους της αρχαιότητας, λοιπόν, η εικόνα ήταν πανίσχυρη. Ο κύκνος ήταν το ζώο που κρατούσε το καλύτερο τραγούδι του για το τέλος.
Μέχρι που κάποιος αποφάσισε να ελέγξει αν όντως συνέβαινε.
Ο άνθρωπος που αμφισβήτησε τον μύθο πριν από 2.000 χρόνια
Τον 1ο αιώνα μ.Χ. ο Ρωμαίος συγγραφέας και φυσιοδίφης Πλίνιος ο Πρεσβύτερος ασχολήθηκε και αυτός με την ιστορία. Μόνο που δεν πείστηκε.
Στη Φυσική Ιστορία του γράφει ότι το περιβόητο «άσμα θρήνου» των κύκνων την ώρα του θανάτου είναι, κατά την άποψή του, ψευδής ιστορία, επικαλούμενος μάλιστα συγκεκριμένες παρατηρήσεις.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο απολαυστική λεπτομέρεια ολόκληρης της ιστορίας. Οι άνθρωποι γνώριζαν εδώ και περίπου δύο χιλιετίες ότι κάτι δεν πήγαινε καλά με τον ισχυρισμό αυτό. Παρόλα αυτά συνέχισαν να μιλούν για το κύκνειο άσμα.
Τι κάνουν πραγματικά οι κύκνοι;
Καταρχάς, οι κύκνοι δεν είναι σιωπηλοί κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Διαφορετικά είδη παράγουν διαφορετικούς ήχους. Ακόμη και ο βουβόκυκνος (Cygnus olor), το είδος που στα αγγλικά ονομάζεται mute swan, δεν είναι πραγματικά βουβός. Μπορεί να σφυρίζει, να γρυλίζει και να παράγει άλλους ήχους, αν και δεν διαθέτει τις εντυπωσιακές φωνές άλλων ειδών.
Και μετά υπάρχει ο αγριόκυκνος (Cygnus cygnus). Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο ενδιαφέροντα. Ο αγριόκυκνος διαθέτει μια ιδιαίτερα ηχηρή, σχεδόν σαλπιγκτική φωνή. Η τραχεία του σχηματίζει χαρακτηριστική καμπύλη μέσα στο στέρνο, λειτουργώντας σαν φυσικό αντηχείο και συμβάλλοντας στους δυνατούς ήχους του.
Αυτό οδήγησε ορισμένους φυσιοδίφες να αναρωτηθούν μήπως πίσω από τον αρχαίο μύθο κρυβόταν μια πραγματική παρατήρηση. Μήπως λοιπόν υπάρχει λίγη αλήθεια στον μύθο;
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα υπόθεση. Έχει αναφερθεί ότι ένας αγριόκυκνος μπορεί, καθώς πεθαίνει και ο αέρας αποβάλλεται από τους πνεύμονες και περνά μέσα από τη μακριά τραχεία του, να παράγει παρατεταμένους ήχους.
Ο φυσιοδίφης Πέτερ Πάλλας είχε προτείνει ότι μια τέτοια συμπεριφορά θα μπορούσε ν
Σήμερα η ορνιθολογική κοινότητα επισημαίνει ότι το τραγούδι θανάτου του κύκνου δεν υπάρχει. Πώς λοιπόν επέζησε ο μύθος;
Ίσως επειδή δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει ωραιότερη μεταφορά για ένα τέλος. Ένας καλλιτέχνης δημιουργεί για τελευταία φορά. Ένας ηθοποιός ανεβαίνει για τελευταία φορά στη σκηνή. Ένας συγγραφέας παραδίδει το τελευταίο βιβλίο του.
Και η τελευταία δημιουργία μοιάζει διαφορετική από όλες τις προηγούμενες ακριβώς επειδή γνωρίζουμε ότι δεν θα υπάρξει επόμενη.
Ο μύθος πέρασε από την αρχαία Ελλάδα στη Ρώμη και από εκεί στη δυτική λογοτεχνία και τέχνη. Ο κύκνος έγινε ένα από τα πιο ανθεκτικά σύμβολα του όμορφου, σχεδόν εξιδανικευμένου τέλους.
Και έτσι φτάσαμε να χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα την ίδια εικόνα που χρησιμοποιούσαν άνθρωποι πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Τελικά, τραγουδά ο κύκνος πριν πεθάνει;
Όχι με τον τρόπο που θέλει ο θρύλος. Οι κύκνοι παράγουν ήχους σε ολόκληρη τη ζωή τους και δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία ότι, αντιλαμβανόμενοι τον επικείμενο θάνατό τους, τραγουδούν ξαφνικά ένα τελευταίο και ωραιότερο άσμα.
Κάποια είδη, όπως ο αγριόκυκνος, διαθέτουν εντυπωσιακές φωνές και ιδιαίτερη ανατομία που ενδέχεται να συνέβαλαν στη γέννηση ή τη διαιώνιση της ιστορίας.
Αλλά το πραγματικό «κύκνειο άσμα» ανήκει περισσότερο στη μυθολογία, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία παρά στην ορνιθολογία.
Και ίσως γι’ αυτό άντεξε τόσο πολύ. Ο Πλίνιος μπορούσε να καταρρίψει τον μύθο πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες. Η επιστήμη μπορεί να μας εξηγήσει σήμερα τι πραγματικά κάνουν οι κύκνοι. Αλλά καμία από τις δύο δεν κατάφερε να σκοτώσει την εικόνα.
Γιατί ο κύκνος μπορεί να μη φυλά το ωραιότερο τραγούδι του για το τέλος. Οι άνθρωποι, όμως, εξακολουθούν να θέλουν να πιστεύουν ότι το τελευταίο τραγούδι είναι εκείνο που αξίζει να θυμόμαστε.
naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου