Δρ. Νικόλαος Δημητριάδης: «…το συνειδητό είναι υποσύνολο του ασυνειδήτου…»

Γιώργος Σ. Κουλουβάρης • gkoul@naftemporiki.gr

Ποιος παίρνει τελικά τις αποφάσεις μας -εμείς ή ο εγκέφαλός μας; Βλέπουμε την πραγματικότητα όπως είναι ή όπως τη δημιουργεί ο νους μας; Ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος του ασυνειδήτου και ποιος της συνειδητής σκέψης; Και πώς μπορεί η νευροεπιστήμη να γίνει εργαλείο αλλαγής στην καθημερινή ζωή;

Αυτά και άλλα πολλά ερωτήματα θέτει στο επίκεντρό του το βιβλίο «Στα Άδυτα του Νου» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books· το υπογράφει ο Καθηγητής Πρακτικής στο University of York Europe Campus και επικεφαλής στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης στην EY Ελλάδος Δρ. Νικόλαος Δημητριάδης· μιλήσαμε μαζί του.





Στο βιβλίο σας υποστηρίζετε ότι ο εγκέφαλος παίρνει πολλές αποφάσεις πριν καν τις συνειδητοποιήσουμε. Είναι καλό αυτό για τον άνθρωπο;

«Το μεγαλύτερο ψέμα που έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος για τον εαυτό του και που επαναλαμβάνει με πάθος για χιλιετίες, είναι ότι οι αποφάσεις παίρνονται συνειδητά. Ότι δηλαδή το μυαλό μας έχει την αυτόνομη λειτουργία, σε σχέση με τον υπόλοιπο εγκέφαλο και το σώμα μας, να αντιλαμβάνεται, να υπολογίζει και να διαλέγει με νοητική ελευθερία τι γίνεται και τι θέλει να κάνει. Αυτό είναι βιολογικά αδύνατο. Το ασυνείδητο τα κάνει όλα αυτά πολύ πιο βαθιά, αναλυτικά και πιο γρήγορα, και απλά παρουσιάζει στο συνειδητό μυαλό μία εικόνα πολύ περιορισμένη, με χρονική καθυστέρηση, που είναι ειδικά σχεδιασμένη να βοηθήσει τον εγκέφαλο να πετύχει τους στόχους του. Και ευτυχώς που είναι έτσι, γιατί το ασυνείδητο είναι πολύ πιο έξυπνο από ό,τι θέλαμε να πιστεύουμε στο παρελθόν. Από τις 11 εκατομμύρια πληροφορίες το δευτερόλεπτο που λαμβάνει ο εγκέφαλος από τις αισθήσεις μας, μόλις 2 με 60 προβάλλονται στη συνειδητή μας σκέψη και μάλιστα μερικά μικροδευτερόλεπτα αργότερα. Αν, όντως, έπαιρνε αποφάσεις το συνειδητό, θα ήταν και πολύ αργά και με εξαιρετικά περιορισμένα δεδομένα, με καταστροφικά αποτελέσματα για εμάς και τους γύρω μας».



Τι σημαίνει αυτό για έναν CEO ή έναν επιχειρηματία που καλείται καθημερινά να λαμβάνει κρίσιμες αποφάσεις;

«Η μεγάλη επανάσταση που φέρνει στον κόσμο, και ειδικά στις επιχειρήσεις, η νευροεπιστημονική αυτή προσέγγιση, είναι ότι στελέχη και επιχειρηματίες πρέπει να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουν τις καθημερινές προκλήσεις της δουλειάς τους αλλά και, γενικά, τη λήψη αποφάσεων. Πρέπει να αρχίσουν να δίνουν μεγαλύτερη προσοχή στη διαίσθησή τους και, επίσης, πρέπει να αλλάξουν τον τρόπο που σκέφτονται. Η παλιομοδίτικη άποψη ότι το συνειδητό είναι έξυπνο και το ασυνείδητο χαζό, έχει ήδη ξεπεραστεί από την επιστήμη. Μάλιστα, το ανάποδο ισχύει, μιας και το συνειδητό είναι υποσύνολο του ασυνειδήτου… και απόλυτος εντολοδόχος του. Το συνειδητό δεν λειτουργεί ποτέ, μα ποτέ, αυτεπάγγελτα, μιας και το περιεχόμενό του προβάλλεται -και προέρχεται- αποκλειστικά από το ασυνείδητο. Στο βιβλίο, διαχωρίζω την απλουστευμένη και περιοριστική “λογική σκέψη”, όπως μας τη μαθαίνουν από μικρούς, από έναν πιο ολοκληρωμένο τρόπο σκέψης που περιλαμβάνει πραγματική προσοχή στο δυναμικό εξωτερικό περιβάλλον μας, που μας συνδέει ουσιαστικά με τους ανθρώπους γύρω μας, που αφήνει τη δημιουργική αντίληψη να ανθήσει, και που λαμβάνει βαθύτερες κατευθύνσεις από διαφορετικά δίκτυα του εγκεφάλου μέσω της αυθεντικής εμπειρίας των έξυπνων συναισθημάτων μας. Φυσικά, δεν προτείνω σε καμία περίπτωση την εγκατάλειψη της λογικής. Προτείνω, όμως, τη χρησιμοποίηση σκέψης που είναι πιο πλατιά, πιο βιωματική, πιο καινοτομική, πιο συμπεριληπτική και πιο μακροχρόνια. Αυτού του είδους η σκέψη είναι και πιο επιτυχημένη, και μας κάνει και πιο ολοκληρωμένους και ευτυχισμένους ανθρώπους».



Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται ραγδαία. Ποιες είναι οι προκλήσεις που βλέπετε να έρχονται;

«Όπως κάθε νέα τεχνολογία, η ΤΝ θα φέρει αλλαγές που είναι δύσκολο να προβλεφθούν με μεγάλη ακρίβεια. Και ειδικά στην περίπτωση της ΤΝ, που οι αλλαγές αυτές θα είναι και ριζικές, και σημαντικές και πολύ ευρείες. Κάποιες από τις αλλαγές αυτές θα είναι θετικές και κάποιες αρνητικές, όπως είδαμε και στην περίπτωση της εισαγωγής των κοινωνικών δικτύων στη ζωή μας, πριν από δύο δεκαετίες. Ο ρόλος μας, ως στελέχη, επαγγελματίες, γονείς, δάσκαλοι, πολιτικοί και υπεύθυνοι πολίτες, είναι να μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος και να μεγιστοποιήσουμε τα πλεονεκτήματα που μας προσφέρει η ΤΝ, μειώνοντας τα μειονεκτήματα. Στο βιβλίο, αναφέρομαι συγκεκριμένα σε τρεις προσκλήσεις της ΤΝ, χωρίς να είναι φυσικά και οι μόνες. Αναφέρομαι στα σημαντικά ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας όταν η ΤΝ χρησιμοποιεί στην εκπαίδευσή της δεδομένα για τα οποία δεν έχει πάρει άδεια του δημιουργού τους, στην επερχόμενη θύελλα απομίμησης προσώπων με deep fakes που θα διαβρώσει την εμπιστοσύνη ανάμεσά μας και θα κάνει της ζωή μας και πολύ δύσκολη και επικίνδυνη, και στο φαινόμενο της γνωστικής εκφόρτωσης (cognitive offloading) όπου μειώνουμε την εγκεφαλική μας δραστηριότητα για να πάρουμε ευκολότερα και πιο γρήγορα λύσεις από την ΤΝ αντί να σκεφτούμε από μόνοι μας. Συγκεκριμένα, αναλύω λίγο παραπάνω τις πρακτικές, ηθικές και, αργότερα, και νομικές επιπτώσεις της χρησιμοποίησης της ΤΝ για τη συγγραφή βιβλίων, αλλά και κατ’ επέκταση στη δημιουργία κάθε είδους υλικού, από μία παρουσίαση ppt και μία ακαδημαϊκή εργασία, μέχρι ένα προσωπικό text στο κινητό και μία ανάρτηση στο LinkedIn. Πόσο δικό μου είναι ένα μήνυμα και πόσο πραγματικά με εκφράζει, όταν είναι γραμμένο από την ΤΝ; Πόσο αυθεντικό και πόσο, στο τέλος, αποτελεσματικό είναι; Παρά τις προσπάθειες πολλών να μας πείσουν ότι όλα αυτά τα καταφέρνει η ΤΝ, οι έρευνες δείχνουν κάτι άλλο. Πολύς κόσμος είναι ακόμα σκεπτικός. Και καλά κάνει. Προσωπικά, έχω σταματήσει να διαβάζω αναρτήσεις και άρθρα στα ψηφιακά μέσα, αν έχω την υποψία ότι είναι γραμμένα σε μεγάλο βαθμό από την ΤΝ. Είναι επαναλαμβανόμενα, βαρετά, άψυχα και υπερβολικά καλοστημένα. Και, δυστυχώς, είναι πολλά».



Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι δεξιότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου που δύσκολα θα μπορέσουν να αντικατασταθούν από τους υπολογιστές;

«Δύσκολα ή όχι, πιστεύω ότι ο άνθρωπος πρέπει να κρατήσει με σθένος τα παρακάτω στοιχεία, και να μην τα παραδώσει στην τεχνολογία. Πρώτα το όραμα· το που, δηλαδή, θα πάει η ανθρωπότητα και ποιο μέλλον θέλουμε για τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας. Το αν θα πάμε στον πλανήτη Άρη, αν θα επικεντρωθούμε παγκόσμια στην πράσινη ανάπτυξη, και αν θα διαλέξουμε μια πιο ανθρωποκεντρική εκπαίδευση για τα παιδιά μας, θα παραμείνουν και πρέπει να παραμείνουν, αποφάσεις ανθρώπινες. Δεύτερο, η κρίση, ή αυτό που αναφέρουν πολλοί ως κριτική σκέψη· ασχέτως με το πόσο καλές αναλύσεις μας προσφέρει η ΤΝ και πόσο ωραία μας παρουσιάζει πολύπλοκα δεδομένα, η τελική απόφαση, και η ικανότητα να ζυγίζουμε τα αρνητικά και τα θετικά μιας κατάστασης, πρέπει να είναι ανθρώπινες. Τρίτο, η δημιουργικότητα· η ανθρώπινη ύπαρξη διψά για καινοτομία, τέχνη και, γενικά, δημιουργία του αυθεντικά “νέου” και “αναπάντεχου”, που η ΤΝ δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντικαταστήσει. Τέταρτο, η υπευθυνότητα· δηλαδή, η βαθιά κοινωνική ανάγκη να υπάρχει κάποιος ή κάποια που να έχει τη δύναμη αλλά και τον ρόλο, να παίρνει την ευθύνη, όταν συμβαίνει κάτι. Πέμπτο, η ενσυναίσθηση· η ικανότητά μας να καταλαβαίνουμε και να βιώνουμε νοητικά, και συναισθηματικά, τους συνανθρώπους μας. Και τελευταία, αλλά και πιο σημαντική, η αγάπη· η διαπροσωπικά έντονη συνένωση που μας κάνει να αισθανόμαστε προστατευμένοι, μοναδικοί, παθιασμένοι και συλλογικοί. Η αγάπη μάς κάνει ένα, και αν την χάσουμε με την τεχνολογία… χάσαμε. Η ΤΝ έχει τη δυνατότητα να βοηθήσει σημαντικά, σε όλα αυτά. Αλλά δεν πρέπει να την αφήσουμε να μας τα αφαιρέσει ή να τα διαφθείρει».



Πώς πιστεύετε ότι μπορεί η εφαρμοσμένη νευροεπιστήμη να βελτιώσει την παραγωγικότητα και την αποτελεσματικότητα ενός Οργανισμού;

«Στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης στην ΕΥ Ελλάδος, το οποίο και διευθύνω, προσφέρουμε συγκεκριμένες υπηρεσίες στην ελληνική αλλά και παγκόσμια αγορά, που έχουν ως αποτέλεσμα τη σημαντική βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της παραγωγικότητας των πελατών μας. Οι υπηρεσίες αυτές περιλαμβάνουν:

– Νευρομάρκετινγκ (Neuromarketing): Εξέταση υλικού μάρκετινγκ και εναλλακτικών CX περιβαλλόντων, για βελτιστοποιημένη αγοραστική εμπειρία και δημιουργία οποιουδήποτε content.

– Νευροηγεσία Ηγεσία (Neuroleadership): Εκπαίδευση ανθρώπινου δυναμικού με βάση τις αρχές της νευροεπιστήμης, για τη βελτιστοποίηση, μεταξύ άλλων, της λήψης αποφάσεων, της συνεργασίας και της καινοτομίας.

– ΝευροHR (NeuroHR): Μετρήσεις με τη βοήθεια νευροεπιστημονικών εργαλείων, σε στελέχη Οργανισμών, για την ενίσχυση της ενσυναίσθησης, της ανθεκτικότητας και της ευζωίας τους (wellbeing).

– Νευροασφάλεια (Neurosafety): Έλεγχος διαδικασιών ασφαλείας και διαχείρισης καταστάσεων υψηλού κινδύνου σε Οργανισμούς, για τη βελτιστοποίηση της εκπαίδευσης και της συμπεριφοράς ασφαλείας των εργαζόμενων.

Η νευροεπιστήμη, με υπηρεσίες και τεχνολογίες αιχμής, έχει μπει για τα καλά στις επιχειρήσεις τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και στην Ελλάδα. Μόνο να αναφέρω, ότι, μέχρι τώρα, έχουμε μετρήσει πάνω από 9.000 εγκεφάλους σε περισσότερα από 350 έργα εφαρμοσμένης νευροεπιστήμης σε εταιρείες σε πάνω από 20 χώρες».

Έχοντας, λοιπόν, «δει» περισσότερους από 9.000 εγκεφάλους σε περισσότερες από 20 χώρες, ποιο είναι το πιο αναπάντεχο συμπέρασμα που έχετε βγάλει για τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται, αποφασίζουν και συνεργάζονται οι άνθρωποι;

«Στις μετρήσεις μας σε Οργανισμούς -και σε επίπεδο νευρομάρκετινγκ και σε επίπεδο νευροηγεσίας, δηλαδή και έξω και μέσα στην εταιρεία- αυτό που πάντα εκπλήσσει όλους, είναι οι διαφορές μεταξύ αποτελεσμάτων του ασυνείδητου με το συνειδητό. Όταν εκθέτουμε συμμετέχοντες στις έρευνες μας σε εμπειρίες, μετρώντας τις πηγαίες αντιδράσεις του εγκεφάλου τους μέχρι και 500 φορές το δευτερόλεπτο, και μετά τους ρωτάμε να μας πουν και τη συνειδητή άποψή τους, οι διαφορές στα αποτελέσματα μεταξύ συνειδητού και ασυνειδήτου φτάνουν μέχρι και το 80%. Αυτό σημαίνει ότι μόνο γύρω στο 20% καταφέρνει η συνείδηση να εκφράσει με ακρίβεια τι πραγματικά συμβαίνει στον εγκέφαλο! Δηλαδή, ενώ το ασυνείδητο μπορεί να βρίσκει μία διαφήμιση μέτρια έως βαρετή, το συνειδητό, για άλλους λόγους, μπορεί να την αναφέρει ως ευχάριστη και θετική. Στο βιβλίο, εξηγώ με λεπτομέρειες γιατί συμβαίνει αυτό. Η παγκόσμια έρευνα, όπως και η δικιά μας, είναι ξεκάθαρη: η μέτρηση του ασυνειδήτου είναι ασφαλώς πιο έγκυρη στην κατανόηση και πρόβλεψη της ανθρώπινης συμπεριφοράς, είτε μιλάμε για εργαζόμενους, μάνατζερ και ηγέτες σε επιχειρήσεις, είτε για καταναλωτές, μαθητές και ζευγάρια στην καθημερινή ζωή μας».

Οι περισσότερες επιχειρήσεις επενδύουν, πλέον, στην τεχνολογία. Πιστεύετε ότι τα επόμενα χρόνια θα χρειαστεί να επενδύσουν εξίσου στην κατανόηση του ανθρώπινου εγκεφάλου και της συμπεριφοράς;

«Το μέλλον οφείλει να είναι ανθρωποκεντρικό. Δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Δυστυχώς, το μεγάλο ψέμα της ανθρωπότητας, που ανέφερα προηγουμένως, έχει οδηγήσει σε πολλά δεινά στο παρελθόν, όπως σε φυλετικές καταπιέσεις, διακρίσεις λόγω φύλου, μεροληψία, γενοκτονίες, ακόμα και στην καταστροφή του περιβάλλοντος. Αυτά τα εξηγώ αναλυτικά στο βιβλίο. Το σημαντικό είναι ότι οποιαδήποτε τεχνολογία, και ειδικά η ΤΝ με τις επαναστατικές αναλυτικές τις δυνατότητες, να χρησιμοποιηθεί σε ένα νοητικό πλαίσιο· με μία νοοτροπία, δηλαδή, που να βάζει ως προτεραιότητα την ευζωία και την ολιστική ανάπτυξη της κοινωνίας, και όχι τους κοντόφθαλμους σκοπούς μιας και μόνο μικρής ομάδας ανθρώπων. Έτσι, χάσαμε σχεδόν μία γενιά με τα κοινωνικά δίκτυα. Η απρόσκοπτη διάδοση και χρήση τους οδήγησε σε διαταραχές άγχους, εξάρτηση, απομόνωση, φανατισμό, και την άνθηση άνευ προηγουμένου των θεωριών συνομωσίας και των fake news. Το βασικό ερώτημα με την εισαγωγή μίας τεχνολογίας δεν πρέπει να είναι πάντα “τι καταπληκτικό νέο πράγμα μπορεί να κάνει” και “πώς να μας γλιτώσει χρόνο και χρήμα” -τα οποία ερωτήματα καλά είναι, αλλά και το τι δεν πρέπει να κάνει, τουλάχιστον μέχρι να μελετηθεί καλύτερα. Το να βγάζουμε αχαλίνωτα μία νέα επαναστατική τεχνολογία στον κόσμο χωρίς την απαραίτητη έρευνα στη γενικότερη επίπτωσή της στην κοινωνία, και ιδιαίτερα σε ευάλωτες ομάδες όπως οι ανήλικοι, είναι σαν να κυκλοφορούμε ένα νέο φάρμακο χωρίς την απαραίτητη έρευνα για πιθανές παρενέργειες του».

Η γνώση του ασυνείδητου μπορεί να οδηγήσει σε αποτελεσματικότερο marketing ή δημιουργεί και σοβαρά ηθικά ζητήματα γύρω από την εκμετάλλευση της ανθρώπινης συμπεριφοράς;`

«Σαφώς και οδηγεί σε πιο αποτελεσματικό marketing και για αυτό σημαντικότατες εταιρείες, παγκοσμίως, επενδύουν στο neuromarketing. Με τα ελληνικά αλλά και ξένα brands που δουλεύω προσωπικά, η χρήση του neuromarketing συχνά εκτοξεύει την αποτελεσματικότητα μιας διαφήμισης ή ενός website. Δεν το πετυχαίνει αυτό, όμως, λόγω κάποιας “πλύσης εγκεφάλου” ή κρυφού εξαναγκασμού του ασυνειδήτου. Αυτά είναι παραμύθια του παρελθόντος που βασίζονται και αυτά στο μεγάλο ψέμα της ανθρωπότητας και την συνεπαγομένη υπεροψία του ανθρώπινου μυαλού. Το ασυνείδητο είναι πανέξυπνο. Κάνει λάθη, φυσικά, μάλιστα έτσι μαθαίνει, αλλά τις περισσότερες φορές ξέρει πολύ καλά, και σωστά, το τι θέλει και γιατί το θέλει. Το neuromarketing, ως πραγματικό μάρκετινγκ, δεν πάει να αλλάξει το τι θέλει το ασυνείδητο αλλά να το ικανοποιήσει σε μεγαλύτερο βαθμό. Μάλιστα, στο μοναδικό στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή μας μεταπτυχιακό πρόγραμμα που δημιούργησα και τρέχω, με τίτλο “MSc in Neuromarketing” στο University of York Europe Campus στη Θεσσαλονίκη, φοιτητές από όλον το κόσμο που έρχονται στην Ελλάδα να το κάνουν -ακόμα και από την μακρινή Βραζιλία, διδάσκονται όλες τις ηθικές και κανονιστικές συνθήκες μέσα στις οποίες μπορούν να εφαρμόζουν έρευνες neuromarketing, και για ακαδημαϊκούς και για εταιρικούς σκοπούς. Όπως οι ερευνητές όλων των μεθοδολογιών, έτσι και οι neuromarketers, ακολουθούν πολύ συγκεκριμένα πρωτόκολλά στον σχεδιασμό και εκτέλεση ερευνών, έτσι ώστε να είναι και ηθικά και νομικά κατοχυρωμένοι».



Στο βιβλίο αναφέρετε ότι ο εγκέφαλος «κατασκευάζει» την πραγματικότητα που βιώνουμε. Πόσο επηρεάζει αυτό τη λήψη επιχειρηματικών αποφάσεων σε περιόδους αβεβαιότητας της αγοράς;

«Δεν βλέπουμε την πραγματικότητα όπως είναι, αλλά όπως είμαστε εμείς. Αυτό είναι ένα από τα πιο γνωστά γνωμικά της νευροεπιστήμης. Υποδηλώνει την απλή αλήθεια ότι ο εγκέφαλός μας, συνεχώς, επιλέγει να προσέξει, να αναλύσει και να προωθήσει, τις πληροφορίες που ταιριάζουν στα δικά του θέλω, στις υπάρχουσες μνήμες, εμπειρίες και απόψεις του, και στους δικούς του φόβους και πόνους, και όχι σε κάποια ψυχρά κριτήρια. Αν και αυτό πολλοί το θεωρούν μειονέκτημα του εγκεφάλου μας -παρασυρόμενοι από το μεγάλο ψέμα, είναι μεγάλο πλεονέκτημα. Ο εγκέφαλός μας, αν και αποτελεί μόνο το 2% της μάζας του σώματός μας, αναλώνει το 20% της διαθέσιμης ενέργειάς μας. Αλλά ακόμα και αυτό δεν του φτάνει! Άρα πρέπει να επιλέξει πολύ προσεκτικά πού και πώς θα ξοδέψει τη διαθέσιμη ενέργειά του· ιδίως στις πολύ ενεργοβόρες διαδικασίες όπως η αντίληψη, η ανάλυση και η λήψη αποφάσεων. Το κάνει αυτό με το να επιλέγει προσεκτικά και στρατηγικά τις πληροφορίες, τα θέματα και τα γεγονότα που ταιριάζουν πιο πολύ στις νοητικές, συναισθηματικές, συμπεριφορικές και σχεσιακές ανάγκες που έχει. Και καλά κάνει. Σε περιόδους μεγάλης αβεβαιότητας, όμως, ο εγκέφαλος καταλαβαίνει ότι τα ήδη υπάρχοντα εσωτερικά μοντέλα του είναι ίσως ξεπερασμένα και έτσι χάνει την αυτοπεποίθησή του στις ίδιες του τις αναλύσεις, προβλέψεις και αποφάσεις. Αγχώνεται. Για να αντιληφθεί καλύτερα τι συμβαίνει εκεί έξω και να γλιτώσει από πιθανά λάθη, αρχίζει να σπαταλάει περισσότερη από την περιορισμένη του ενέργεια στη ροή και επεξεργασία πληροφοριών. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε βεβιασμένες αποφάσεις, εμπιστοσύνη σε λάθος πηγές, ακόμα και σε πλήρη ακινησία. Το αντίδοτο, δεν είναι -όπως επιπολαία και λανθασμένα λένε πολλοί- περισσότερη σκέψη και περισσότερη ανάλυση. Το αντίδοτο είναι αυξημένη ενσυναίσθηση, στιβαρή πίστη σε πανανθρώπινες αξίες, εντονότερη στήριξη σε και από ανθρώπους που μας αγαπάνε και μας καθοδηγούνε σωστά, και ουσιαστική επανένωση με τον κόσμο γύρω μας. Ο εγκέφαλός μας είναι εμπειρικός και κοινωνικός, που σημαίνει ότι κάθε πρόκληση, ατομική ή συλλογική, αντιμετωπίζεται πιο αποτελεσματικά με πράξεις και με σχέσεις».

Παρά τη βαθιά γνώση σας για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, υπάρχει κάποια ανθρώπινη συμπεριφορά που εξακολουθεί να σας εκπλήσσει;

«Ανεξαρτήτως από το πόσο καλά καταλαβαίνουμε ήδη τις σημαντικές και βασικές λειτουργίες του ανθρώπινου εγκεφάλου, η επιστήμη πάντα προχωράει και πάντα εκπλήσσει. Αυτό που όμως με λυπεί και, ταυτοχρόνως, συνεχίζει να με εκπλήσσει ακόμα και σήμερα, είναι η πεισμωμένη αντίδραση πολλών όταν μαθαίνουνε για το μεγάλο ψέμα. Κάτι μέσα βαθιά τους δεν τους αφήνει να δεχθούν ότι η συνειδητή σκέψη είναι ένα υποσύστημα στον εγκέφαλο και όχι το πιο σημαντικό, ότι το ασυνείδητο παίρνει όλες μας τις αποφάσεις, και ότι, τελικά, η ζωή δεν είναι όπως ακριβώς τη βλέπουμε μέσα στο μυαλό μας. Η δυνατή, σχεδόν υπαρξιακή ανάγκη, που με οδήγησε στο να γράψω το βιβλίο “Στα Άδυτα του Νου”, ήταν ακριβώς αυτή: να βοηθήσω όσο πιο πολύ κόσμο μπορώ στο να απελευθερωθούν από το μεγάλο ψέμα και να βιώσουν τη ζωή με μεγαλύτερη ελπίδα, πάθος και υποστήριξη. Το χρειαζόμαστε όλοι μας».



Αν ένας επιχειρηματίας ή ένα ανώτατο στέλεχος διάβαζε μόνο ένα κεφάλαιο από το «Στα Άδυτα του Νου», ποιο θα του προτείνατε και γιατί;

«Δύσκολη επιλογή. Κάθε κεφάλαιο το έγραψα με μεγάλη αγάπη, χρησιμοποιώντας όσο το δυνατόν μπορούσα τις γνώσεις που έχω αποκτήσει από τα τελευταία είκοσι χρόνια που έχω αφιερώσει τη ζωή μου στην εφαρμοσμένη νευροεπιστήμη. Θα έλεγα το τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο, στο οποίο θα μάθουν: πώς να σκέφτονται ολοκληρωμένα, βαθιά και ολιστικά και όχι απλά “λογικά”, πότε να εμπιστεύονται την πανέξυπνη διαίσθησή τους, πώς να την κάνουν ακόμα πιο έξυπνη, και πώς να αντιμετωπίζουν θέματα ψυχικής υγείας και στους ίδιους και στους άλλους γύρω τους. Αλλά, μάλλον, για να τα καταφέρουνε στο μέγιστο σε όλα αυτά, καλό θα ήταν να διαβάσουνε πρώτα και τα προηγούμενα κεφάλαια!»

naftemporiki.gr