Στα σκοτεινά νερά της Μαύρης Θάλασσας, εκεί όπου η ιστορία συναντά τον μύθο, η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως ένα συγκλονιστικό εύρημα που μας μεταφέρει στην καρδιά μιας από τις πιο άγριες συγκρούσεις της αρχαιότητας.
Για περισσότερους από είκοσι αιώνες, τα απομεινάρια ενός θρυλικού πολεμικού
πλοίου παρέμεναν θαμμένα κάτω από τα ιζήματα της αρχαίας Φαναγόρειας. Σήμερα, τα χάλκινα καρφιά του, ο ξύλινος σκελετός του και, κυρίως, ένα άθικτο χάλκινο έμβολο διακοσμημένο με τα βασιλικά σύμβολα του Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Ευπάτορος, «σπάνε» τη σιωπή των αιώνων.Το εύρημα αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη ναυάγιο, αλλά ένα ζωντανό τεκμήριο της δραματικής εξέγερσης του 63 π.Χ. ενάντια στον άνθρωπο που τόλμησε να αμφισβητήσει την παντοδυναμία της Ρώμης, προσφέροντας μια σπάνια και πολύτιμη ματιά στην αρχαία ναυτική τεχνολογία και την πολεμική τέχνη της εποχής.
Για περισσότερα από 2.000 χρόνια, τα απομεινάρια ενός πολεμικού πλοίου αναπαύονταν κάτω από τα νερά της Φαναγόρειας, μιας αρχαίας πόλης στη Μαύρη Θάλασσα. Τα ιζήματα κάλυψαν το μεγαλύτερο μέρος του σκελετού που διασώθηκε, όμως τα χάλκινα καρφιά, τα μεταλλικά εξαρτήματα και ένα χάλκινο έμβολο άντεξαν στον χρόνο δίπλα στα ξύλα του σκάφους. Το έμβολο έφερε πεντάκτινα αστέρια και μισοφέγγαρα, σύμβολα που βοήθησαν τους αρχαιολόγους να συνδέσουν το πλοίο με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ τον Ευπάτορα.
Η «ακτινογραφία» των μετάλλων: Τα μυστικά της αρχαίας ναυπηγικής
Αυτό το όνομα θα χρειαζόταν ελάχιστες συστάσεις στη Ρώμη κατά τον πρώτο αιώνα π.Χ. Ο Μιθριδάτης κυβερνούσε τον Πόντο, έχτισε ένα πανίσχυρο βασίλειο γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα και πέρασε δεκαετίες πολεμώντας τη ρωμαϊκή επέκταση. Τώρα, οι ερευνητές έστρεψαν το ενδιαφέρον τους από τους πολέμους του στην τεχνολογία πίσω από ένα από τα σκάφη που συνδέονταν με τον στόλο του, εξετάζοντας τα μέταλλα που κρατούσαν το πλοίο ενωμένο και το βοήθησαν να αντέξει σε χρόνια υπηρεσίας.
Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν πολλά περισσότερα από τη σύνθεση μερικών αρχαίων αντικειμένων. Δείχνουν τους ναυπηγούς να επιλέγουν ανθεκτικούς χάλκινουςσυνδέσμους, να πειραματίζονται με διαφορετικά κράματα, να ενισχύουν ευάλωτα μέρη του σκελετού και να χυτεύουν ένα πολεμικό έμβολο από ένα μείγμα μπρούντζου ικανό να αντέχει τη βαριά χρήση.
Η μελέτη προσφέρει μια ασυνήθιστα κοντινή ματιά στην πρακτική μηχανική πίσω από έναν στόλο της Μαύρης Θάλασσας, ο οποίος έδρασε κατά τη διάρκεια ενός από τους πιο δύσκολους ανατολικούς πολέμους της Ρώμης.
Ένα πολεμικό πλοίο στα «σπλάχνα» της αρχαίας Φαναγόρειας
Υποβρύχιοι αρχαιολόγοι εντόπισαν το σωζόμενο κάτω τμήμα του σκάφους στο λιμάνι της Φαναγόρειας το 2012. Περίπου 16 μέτρα του σκελετού παρέμεναν κάτω από περισσότερο από 1,5 μέτρο ιζημάτων του βυθού, έκταση αρκετή ώστε οι ειδικοί να αναγνωρίσουν κατασκευαστικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με ένα ελληνιστικό πολεμικό πλοίο.
Δύο στοιχεία περιόρισαν με ακρίβεια τη χρονολόγηση. Η ανάλυση με ραδιενεργό άνθρακα τοποθέτησε τα ξύλα γύρω στα μέσα του πρώτου αιώνα π.Χ., ενώ το χάλκινο έμβολο έφερε εμβλήματα που συνδέονται με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ τον Ευπάτορα. Στη συνέχεια, οι ερευνητές μετέφεραν δείγματα από το πλοίο στο Ινστιτούτο Κουρτσάτοφ για λεπτομερή επιστημονική ανάλυση.
Το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών συνδέει το πλοίο με τα δραματικά γεγονότα που συγκλόνισαν τη Φαναγόρεια το 63 π.Χ. Η αναφορά του περιγράφει ένα σκάφος από τον στόλο του Μιθριδάτη, το οποίο πυρπολήθηκε περίπου 120 μέτρα μακριά από την ακτή κατά τη διάρκεια μιας εξέγερσης εναντίον του βασιλιά.
Οι αρχαιολογικές εργασίες στην πόλη έχουν επίσης εντοπίσει καταστροφές που συνδέονται με τη συγκεκριμένη εξέγερση, συμπεριλαμβανομένης της κατοικίας που σχετίζεται με τον Μιθριδάτη. Το ναυάγιο, επομένως, ανήκει σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από την απλή ιστορία της αρχαίας ναυπηγικής. Βρίσκεται στο επίκεντρο του τελευταίου κεφαλαίου ενός πολιτικού και στρατιωτικού αγώνα που είχε απασχολήσει τη Ρώμη για μια ολόκληρη γενιά.
Ο βασιλιάς που έγινε ο πιο επίμονος εχθρούς της Ρώμης
Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ ξεκίνησε τη μεγάλη του αναμέτρηση με τη Ρώμη το 88 π.Χ. μετά από χρόνια έντασης λόγω της ρωμαϊκής παρέμβασης στην Ανατολία. Η σύγκρουση εξελίχθηκε σε τρεις Μιθριδατικούς Πολέμους και τελικά παρέσυρε μερικούς από τους σημαντικότερους διοικητές της Ρώμης, συμπεριλαμβανομένου του Σύλλα, του Λούκουλλου και του Πομπήιου. Οι δυνάμεις του κινήθηκαν γρήγορα κατά την αρχική φάση.
Ο Μιθριδάτης έθεσε υπό τον έλεγχό του το μεγαλύτερο μέρος της ρωμαϊκής επαρχίας της Ασίας και επέκτεινε τον πόλεμο στον κόσμο του Αιγαίου. Βασίστηκε επίσης σε μεγάλο βαθμό στη ναυτική ισχύ, στέλνοντας δυνάμεις με εμπορικά πλοία και τριήρεις, και ανταγωνιζόμενος τους συμμάχους της Ρώμης στη θάλασσα.
Ο Αππιανός καταγράφει ένα τέτοιο επεισόδιο κοντά στη Ρόδο, όπου ροδιακά πλοία επιτέθηκαν σε μια διάσπαρτη μιθριδατική δύναμη κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας, αιχμαλωτίζοντας ορισμένα σκάφη και εμβολίζοντας ή πυρπολώντας άλλα. Η σύγκρουση οδήγησε επίσης σε ένα από τα πιο διαβόητα επεισόδια της βασιλείας του Μιθριδάτη.
Σύμφωνα με τον Αππιανό, ο βασιλιάς έστειλε συντονισμένες εντολές σε πόλεις της Ασίας να θανατώσουν τους Ρωμαίους και τους Ιταλούς που ζούσαν εκεί. Στην Έφεσο, άνθρωποι που αναζήτησαν καταφύγιο στον Ναό της Αρτέμιδος σύρθηκαν έξω και δολοφονήθηκαν, ενώ ο Αππιανός περιγράφει παρόμοια βία στην Πέργαμο, το Αδραμύττιον, την Καύνο και τις Τράλλεις.
Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων στις αρχαίες πηγές ποικίλλει σε τεράστιο βαθμό και παραμένει δύσκολο να επαληθευτεί, αλλά το ίδιο το γεγονός έγινε καθοριστικό μέρος της ρωμαϊκής μνήμης για τον Μιθριδάτη.
Αυτή η ιστορία βοηθά να εξηγηθεί γιατί ένα και μόνο πολεμικό πλοίο από τον κόσμο του έχει τόσο μεγάλη βαρύτητα. Το πλοίο της Φαναγόρειας προσφέρει κάτι που οι αρχαίες γραπτές πηγές δεν μπορούν: ένα φυσικό κομμάτι του στρατιωτικού συστήματος που υποστήριξε τη μακροχρόνια αντίστασή του.
Είκοσι δύο καρφιά αφηγούνται μια μεγαλύτερη ιστορία
Η νέα έρευνα επικεντρώθηκε σε 23 μεταλλικά αντικείμενα που ανακτήθηκαν από το ναυάγιο και στο χάλκινο ναυτικό έμβολο. Είκοσι δύο δείγματα προήλθαν από καρφιά ή θραύσματα καρφιών, ενώ ένα άλλο αποτελούνταν από μια μικρή λωρίδα γκρίζου μετάλλου διάτρητη από ένα καρφί.
Οι ερευνητές εξέτασαν το έμβολο ξεχωριστά στο εργαστήριο συντήρησης του Ιστορικού και Αρχαιολογικού Μουσείου-Καταφυγίου της Φαναγόρειας. Τα καρφιά διέφεραν σημαντικά σε μέγεθος. Το μεγαλύτερο σωζόμενο δείγμα είχε μήκος περίπου 14 εκατοστά, ενώ το μικρότερο έφτανε περίπου τα 8 εκατοστά. Το σώμα τους στένευε προς την αιχμή, και η διάβρωση είχε μεταβάλει την αρχική τους εμφάνιση τόσο εκτεταμένα, που η ομάδα χρειάστηκε αρκετές αναλυτικές τεχνικές για να κατανοήσει τι απέμενε κάτω από τις αλλοιωμένες επιφάνειες.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης, μικροανάλυση ακτίνων Χ ενεργειακής διάχυσης, φθορισμό ακτίνων Χ, περίθλαση ακτίνων Χ και ανάλυση με ακτινοβολία νετρονίων. Αυτές οι μέθοδοι τους επέτρεψαν όχι μόνο να ταυτοποιήσουν τα μέταλλα, αλλά και να διαχωρίσουν τα προϊόντα της διάβρωσης από το αρχικό υλικό, καθώς και να αναζητήσουν ιχνοστοιχεία που θα μπορούσαν να αποκαλύψουν πληροφορίες για τα μεταλλεύματα, τη δημιουργία κραμάτων ή την ανακύκλωση μετάλλων.
Ένα καρφί αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποκαλυπτικό. Η ανάλυση νετρονίων επέτρεψε στην ομάδα να ανακατασκευάσει τις αρχικές του διαστάσεις, παρόλο που η διάβρωση είχε διογκώσει το φαινομενικό του πάχος σε σχεδόν τρεις φορές την αρχική διάμετρο. Ο υπολογισμός προσδιόρισε την αρχική διάμετρο του σώματος του καρφιού σε περίπου 0,34 εκατοστά, μέγεθος που προσεγγίζει την οπή η οποία διατηρείται στην μολύβδινη πλάκα που ανακτήθηκε από το πλοίο.
Χαλκός αντί για τη φθηνότερη επιλογή
Η ανάλυση χώρισε τα καρφιά σε δύο ευρείες ομάδες. Ορισμένα προέρχονταν από ουσιαστικά καθαρό χαλκό, ενώ άλλα περιείχαν χαλκό αναμεμειγμένο με πρόσθετα μέταλλα. Οι ερευνητές εντόπισαν πιθανούς συνδυασμούς χαλκού-μολύβδου-αντιμονίου, χαλκού-αντιμονίου, χαλκού-μολύβδου και χαλκού-ψευδαργύρου-αντιμονίου, αν και προειδοποιούν ότι το μικρό μέγεθος των δειγμάτων απαιτεί προσοχή κατά τον ακριβή προσδιορισμό των κραμάτων.
Ορισμένα από αυτά τα πρόσθετα στοιχεία ενδέχεται να αντανακλούν σκόπιμη δημιουργία κραμάτων. Άλλα, συμπεριλαμβανομένου του νικελίου, του κοβαλτίου, του σιδήρου και του αργύρου σε χαμηλές συγκεντρώσεις, θα μπορούσαν να έχουν εισέλθει στο μέταλλο μαζί με το αρχικό μετάλλευμα ή να έχουν επιβιώσει μέσα από επαναλαμβανόμενους κύκλους τήξης και επαναχρησιμοποίησης.
Αυτή η πιθανότητα προσθέτει μια ξεκάθαρα ανθρώπινη διάσταση στο ναυάγιο.
Τα καρφιά ενδέχεται να διατηρούν ίχνη όχι μόνο μεταλλουργικής γνώσης, αλλά και πρακτικών των εργαστηρίων της εποχής, όπου οι τεχνίτες επαναχρησιμοποιούσαν το διαθέσιμο μέταλλο, προσάρμοζαν τις ιδιότητες των υλικών και επέλεγαν διαφορετικούς συνδέσμους για συγκεκριμένες εργασίες.
Η γενικότερη επιλογή έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Τα σιδερένια καρφιά αποτελούσαν ήδη μια φθηνότερη επιλογή για τους αρχαίους ναυπηγούς, ωστόσο οι κατασκευαστές αυτού του σκάφους συνέχισαν να χρησιμοποιούν χαλκό και κράματα χαλκού. Οι ερευνητές ερμηνεύουν αυτή την απόφαση ως μέρος μιας στρατηγικής που στόχευε στην ανθεκτικότητα και τη μεγάλη διάρκεια ζωής, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με ενδείξεις για προσεκτικές επισκευές.
Μόλυβδος, ρετσίνι και ένα σκαρί φτιαγμένο για να επιβιώνει
Η μικρή γκρίζα μεταλλική λωρίδα αποδείχθηκε ότι αποτελούνταν κυρίως από οξειδωμένο μόλυβδο. Η μορφή της υποδηλώνει ότι κάποτε μπορεί να κάλυπτε ή να ενίσχυε μέρος του κύτους (σκαριού), πιθανώς κρύβοντας την κεφαλή ενός καρφιού κάτω από τον μόλυβδο.
Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ναυπηγοί κάλυπταν μερικές φορές το κάτω μέρος του κύτους με μολύβδινη θωράκιση για να προστατεύσουν την ξυλεία από θαλάσσιους οργανισμούς, όπως οι σκώληκες των πλοίων (τερηδόνες). Χρησιμοποιούσαν επίσης μολύβδινες πλάκες ως μπαλώματα ενίσχυσης σε σημεία όπου τμήματα του κύτους χρειάζονταν επιπλέον αντοχή. Στο πλοίο της Φαναγόρειας, ωστόσο, οι ερευνητές δεν βρήκαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα προσβάσιμα τμήματα του κύτους έφεραν συνεχή μολύβδινη κάλυψη.
Αντίθετα, παλαιότερη έρευνα είχε εντοπίσει ένα άλλο προστατευτικό σύστημα που περιλάμβανε σανδαράχη (realgar), ρετσίνι και κερί. Η νέα μελέτη υποδηλώνει ότι οι μολύβδινες πλάκες ενδέχεται να ενίσχυαν μόνο συγκεκριμένες περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των ενώσεων μεταξύ των ξύλινων στοιχείων, ενώ η χημική επίστρωση προστάτευε το μεγαλύτερο μέρος της εξωτερικής επιφάνειας.
Αυτός ο συνδυασμός υποδηλώνει μια ευέλικτη στρατηγική συντήρησης και όχι μια ενιαία φόρμουλα κατασκευής. Οι ναυπηγοί μπορούσαν να προστατεύσουν το ξύλο με χημικό τρόπο, να ενισχύσουν τα ευάλωτα σημεία με μηχανικό τρόπο, καθώς και να αντικαταστήσουν ή να επισκευάσουν μεμονωμένα στοιχεία καθώς το σκάφος γερνούσε.
Ένα χάλκινο έμβολο φτιαγμένο για πρόσκρουση
Το πιο εντυπωσιακό οπτικά αντικείμενο από το ναυάγιο έχει μήκος 89 εκατοστά, ύψος 44 εκατοστά και ζυγίζει 15,6 κιλά. Η ανάγλυφη διακόσμησή του περιλαμβάνει πεντάκτινα αστέρια και ημισελήνους, τα χαρακτηριστικά που βοήθησαν να συνδεθεί το πλοίο με τον κόσμο του Μιθριδάτη ΣΤ΄. Η ανάλυση του μετάλλου προσθέτει ακόμη ένα επίπεδο στο αντικείμενο.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το έμβολο αποτελείται από περίπου 91% χαλκό, 4,7% κασσίτερο και 4,3% μόλυβδο, δημιουργώντας έναν κασσιτερούχο-μολύβδινο μπρούντζο που συνδυάζει καλές ιδιότητες χύτευσης με αντοχή στη φθορά. Για τους ερευνητές, αυτή η σύνθεση αντικρούει επίσης την ερμηνεία ότι το έμβολο ήταν ένα καθαρά διακοσμητικό στοιχείο.
Συμπεραίνουν ότι το κράμα μπορούσε να αντέξει τις προσκρούσεις και να βοηθήσει στην προστασία της τρόπιδας (καρίνας) κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης ή προσάραξης, υποστηρίζοντας έναν πρακτικό ρόλο για το αντικείμενο. Αυτό το σημείο έχει σημασία επειδή ο αρχαίος ναυτικός εξοπλισμός συχνά διασώζεται χωρίς το ξύλινο σκάφος που κάποτε τον έφερε.
Στη Φαναγόρεια, οι αρχαιολόγοι διαθέτουν τόσο το μεταλλικό έμβολο όσο και ένα σημαντικό τμήμα του ίδιου του πλοίου, επιτρέποντας στους ερευνητές να μελετήσουν πώς ένα τέτοιο αντικείμενο εντασσόταν σε ένα μεγαλύτερο μηχανικό σύστημα.
Η μηχανική πίσω από έναν μακροχρόνιο πόλεμο
Η μελέτη δεν ισχυρίζεται ότι αυτό το μεμονωμένο σκάφος αντιπροσωπεύει κάθε πλοίο που υπηρέτησε τον Μιθριδάτη ή το Βασίλειο του Βοσπόρου. Προσφέρει, ωστόσο, ασυνήθιστα λεπτομερή στοιχεία για τα υλικά και τις επιλογές συντήρησης που είχαν στη διάθεσή τους οι ναυπηγοί της Μαύρης Θάλασσας κατά τον 1ο αιώνα π.Χ. Τα χάλκινα καρφιά κόστιζαν περισσότερο από τα σιδερένια, αλλά παρουσίαζαν διαφορετική αντοχή στη φθορά μέσα σε ένα θαλάσσιο περιβάλλον. Ο μόλυβδος ενίσχυε επιλεγμένες περιοχές. Προστατευτικά μείγματα θωράκιζαν το εκτεθειμένο ξύλο.
Οι τεχνίτες εργάζονταν με διάφορα κράματα χαλκού και ενδέχεται επίσης να ανακύκλωναν παλαιότερα μέταλλα για νέα εξαρτήματα. Μαζί, αυτές οι αποφάσεις δημιούργησαν ένα σκάφος που οι κατασκευαστές του προσδοκούσαν να διατηρήσουν λειτουργικό για χρόνια, παρά ένα πλοίο που προοριζόταν για μια σύντομη εκστρατεία.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το Βασίλειο του Βοσπόρου αφιέρωνε σημαντική προσοχή στη διατήρηση της ετοιμότητας του στόλου του για μάχη. Σύμφωνα με την ερμηνεία τους, οι ανθεκτικοί σύνδεσμοι και οι προσεκτικές επισκευές μπορούσαν να κρατήσουν τα σκάφη λειτουργικά για πολλές δεκαετίες.
Αυτό το συμπέρασμα επαναφέρει την ιστορία στον Μιθριδάτη. Οι Ρωμαίοι συγγραφείς θυμούνταν τον βασιλιά μέσα από μάχες, σφαγές, ήττες και την άρνησή του να εξαφανιστεί μετά από επανειλημμένες αναποδιές. Το ναυάγιο στη Φαναγόρεια διασώζει ένα άλλο κομμάτι αυτού του αγώνα κάτω από τη Μαύρη Θάλασσα: το έργο των ναυπηγών, των μεταλλουργών και των συνεργείων επισκευής που κατασκεύαζαν και συντηρούσαν τα σκάφη στα οποία βασίζονταν τέτοιοι πόλεμοι.
enikos.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου