Το φθινόπωρο της έκρηξης στην Ευρώπη: Ηγέτες σε σοκ από τον Μακρόν έως τον Ράμα – Η γενιά που αρνείται να πληρώνει χωρίς να προχωρά

Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr

Το σχολείο ζητά υπομονή. Η αγορά εργασίας ζητά προσόντα. Ο ιδιοκτήτης ζητά μεγαλύτερο ενοίκιο. Η κυβέρνηση ζητά θυσίες.

Κάπου ανάμεσα σε αυτές τις απαιτήσεις, ένα τμήμα της νέας γενιάς στην Ευρώπη αρχίζει να θέτει ένα απλό ερώτημα: πότε ακριβώς θα έρθει η δική του σειρά να ζήσει καλύτερα;

Οι μαζικές διαδηλώσεις και τα σοκαριστικά επεισόδια στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις στο Βέλγιο, στην Ιταλία και στην Αλβανία έχουν διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετική κλίμακα και διαφορετικούς πολιτικούς στόχους. Δεν αποτελούν ένα ενιαίο, συντονισμένο ευρωπαϊκό κίνημα. Αναδεικνύουν, όμως, μια συγγενική δυσφορία: το κόστος συμμετοχής στην κοινωνία αυξάνεται, ενώ η ανταμοιβή της προσπάθειας μοιάζει όλο και πιο αβέβαιη.

Η οργή ξεκινά από συγκεκριμένα πράγματα: έναν εκπαιδευτικό που λείπει, μια σχολική αίθουσα που παραμελείται, την ακρίβεια, τις ανισότητες και τη διαφθορά. Αποκτά ευρύτερη πολιτική δύναμη όταν αυτά διαβάζονται ως αποδείξεις ότι το σύστημα ζητά περισσότερα από εκείνους στους οποίους προσφέρει λιγότερα.REUTERS/Abdul Saboor
4 χώρες, διαφορετικές αφορμές

Στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από σχολεία των εργατικών βόρειων προαστίων του Παρισιού, με αιτήματα για εκπαιδευτικούς και αξιοπρεπείς εγκαταστάσεις.

Στη συνέχεια διευρύνθηκαν προς την ακρίβεια, τις ανισότητες και τις δημόσιες υπηρεσίες. Αν και στη Γαλλία υπάρχει ένα κομμάτι που δεν έχει καταφέρει να ενσωματωθεί, η συμμετοχή φοιτητών, συνδικάτων και «κίτρινων γιλέκων» έδωσε στη διαμαρτυρία ευρύτερο κοινωνικό χαρακτήρα. Οι μαζικές πορείες του Σαββάτου συνοδεύτηκαν από σοβαρά επεισόδια, εμπρησμούς και λεηλασίες.REUTERS/Stephanie LecocqREUTERS/Jack Taylor

Στο Βέλγιο, φοιτητικές οργανώσεις αντιδρούν στην αύξηση του κόστους εκπαίδευσης και σε μεταρρυθμίσεις που φοβούνται ότι θα περιορίσουν την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση. Στις Βρυξέλλες, όπου διαδήλωσαν αρκετές εκατοντάδες κυρίως νέοι, καταγράφηκαν συγκρούσεις. Κινητοποίηση έγινε και στη Λιέγη.

Στο Μιλάνο, η πορεία κατά των πολέμων και του αυξανόμενου κόστους ζωής άρχισε ειρηνικά, προτού ομάδες κουκουλοφόρων συγκρουστούν με την αστυνομία και προκαλέσουν καταστροφές. Ο δήμαρχος Τζουζέπε Σάλα χαρακτήρισε κατανοητούς τους λόγους της διαμαρτυρίας, αποδοκιμάζοντας τη βία.

Στην Αλβανία, η δυσαρέσκεια για την εκπαίδευση και τις θέσεις εργασίας συνδέεται με καταγγελίες για διαφθορά και έχει εξελιχθεί σε ευθεία αμφισβήτηση του Έντι Ράμα, με αίτημα την παραίτησή του. Η αντιπαράθεση έχει κλιμακωθεί, ενώ επτά αστυνομικοί τέθηκαν σε διαθεσιμότητα και ελέγχονται πειθαρχικά για υπέρβαση εξουσίας και παραβίαση της αναλογικότητας.
Γιατί το σχολείο είναι η αφετηρία

Η εκπαίδευση έχει ιδιαίτερο βάρος σε αυτή την κοινωνική ένταση. Για έναν νέο άνθρωπο, το σχολείο και το πανεπιστήμιο υποτίθεται ότι αποτελούν τη γέφυρα ανάμεσα στην οικογενειακή αφετηρία και σε μια καλύτερη ζωή.

Όταν οι συνθήκες υποβαθμίζονται ή η πρόσβαση ακριβαίνει, το πρόβλημα ξεπερνά την καθημερινή ταλαιπωρία. Τίθεται υπό αμφισβήτηση η ίδια η διαδρομή προς την ανεξαρτησία.

Η υπόσχεση ήταν σχετικά καθαρή: σπούδασε, απόκτησε δεξιότητες, εργάσου και θα μπορέσεις να χτίσεις τη ζωή σου. Η σημερινή αγωνία είναι ότι μπορείς να ακολουθήσεις όλες τις οδηγίες και παρ’ όλα αυτά να παραμείνεις εξαρτημένος από το οικογενειακό εισόδημα.Πηγή: Μελίνα Συρίγου
Η ακρίβεια μετριέται με όσα απομένουν στο τέλος

Στη συζήτηση για την οικονομία κυριαρχούν συχνά οι μεταβολές: πόσο αυξήθηκαν οι μισθοί, πόσο επιβραδύνθηκε ο πληθωρισμός, πόσο αναπτύχθηκε το ΑΕΠ.

Στην καθημερινότητα, το κριτήριο είναι διαφορετικό: τι μπορώ να πληρώσω αφού καλύψω τα απαραίτητα;

Η επιβράδυνση του πληθωρισμού δεν επιστρέφει τις τιμές στα προηγούμενα επίπεδα. Και μια αύξηση εισοδήματος δεν δημιουργεί αναγκαστικά αίσθημα προόδου, εάν απορροφάται από τη στέγη, την ενέργεια και τις μετακινήσεις.

Το ζήτημα είχε καταγραφεί πριν από τις σημερινές κινητοποιήσεις. Στο Ευρωβαρόμετρο Νεολαίας που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2025, το 40% των ερωτηθέντων ηλικίας 16–30 ετών ανέδειξε τις αυξανόμενες τιμές και το κόστος ζωής ως προτεραιότητα για την ΕΕ.

Τα στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν επίσης την έκθεση των νεότερων στην οικονομική ανασφάλεια: το 2025, το 24,2% των ατόμων ηλικίας 15–29 ετών στην ΕΕ βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, έναντι 20,9% στο σύνολο του πληθυσμού. Πρόκειται για συγκεκριμένο στατιστικό δείκτη, όχι για δήλωση ότι όλοι αυτοί οι νέοι βιώνουν την ίδια μορφή στέρησης.


Η πόλη προσφέρει ευκαιρίες. Αλλά ποιος μπορεί να μείνει σε αυτήν;

Η στέγαση κάνει την αντίφαση ιδιαίτερα ορατή. Για να σπουδάσεις ή να βρεις δουλειά μπορεί να χρειάζεται να μετακινηθείς σε μια πόλη. Για να μείνεις εκεί χρειάζεσαι εισόδημα που συχνά προϋποθέτει ότι έχεις ήδη προχωρήσει επαγγελματικά.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει ότι, από το 2016, οι τιμές των κατοικιών στην ΕΕ αυξάνονται ταχύτερα από τα εισοδήματα. Το χάσμα διευρύνθηκε έντονα στην πανδημία και έχει περιοριστεί μόνο εν μέρει, με ισχυρότερες πιέσεις σε πρωτεύουσες και πόλεις υψηλής ζήτησης.

Συγκριτική ευρωπαϊκή έκθεση για τη στέγαση των νέων αναφέρει ότι το 2024 περισσότεροι από ένας στους δέκα νέους ηλικίας 20–29 ετών ζούσαν σε νοικοκυριά που διέθεταν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στεγαστικές δαπάνες. Καταγράφει επίσης ανεπαρκή κοινωνική κατοικία και περιορισμένα στοχευμένα μέτρα στήριξης ενοικιαστών σε πολλές χώρες.

Η αναλυτική συνέπεια είναι σημαντική: η οικογενειακή περιουσία μπορεί να καθορίζει πόσο εύκολα θα αξιοποιήσει κάποιος μια εκπαιδευτική ή επαγγελματική ευκαιρία. Δύο νέοι με αντίστοιχα προσόντα ξεκινούν από πολύ διαφορετική θέση εάν ο ένας έχει διαθέσιμο σπίτι και ο άλλος πρέπει να καλύπτει ενοίκιο από τον πρώτο του μισθό.

Έτσι, η συζήτηση για την ακρίβεια μετατρέπεται σε συζήτηση για τη δικαιοσύνη.Διαδηλώσεις στα Τίρανα/REUTERS/Florion Goga
«Πληρώνουμε εμείς»: Η πολιτική δύναμη της άνισης θυσίας

Η οικονομική δυσκολία γίνεται πολιτικά εκρηκτική όταν συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι οι θυσίες κατανέμονται άνισα.

Το αίσθημα ότι μια προστατευμένη ελίτ απολαμβάνει τα οφέλη, ενώ οι υπόλοιποι απορροφούν το κόστος, δεν αποτελεί από μόνο του πλήρη οικονομική ανάλυση. Αποτελεί, όμως, ισχυρή πολιτική εμπειρία για όσους αισθάνονται αποκλεισμένοι.

Στην Αλβανία, αυτή η διάσταση εκφράζεται ευθέως μέσα από τις καταγγελίες διαφθοράς. Στη Γαλλία, η σύνδεση της νεολαίας με παλαιότερα κοινωνικά κινήματα δείχνει τη δυνατότητα να συναντηθούν διαφορετικές μορφές δυσαρέσκειας. Η Le Monde περιγράφει το χάσμα ανάμεσα στον Μακρόν και στους νέους, καθώς και την προσπάθεια σύγκλισης μαθητών, φοιτητών και «κίτρινων γιλέκων».

Το κοινό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα λείπουν. Είναι εάν οι κανόνες αφήνουν περιθώριο σε κάποιον χωρίς περιουσία, γνωριμίες ή οικογενειακή οικονομική στήριξη να προχωρήσει.
Η κρίση εκπροσώπησης κάνει την οργή δύσκολα διαχειρίσιμη

Υπάρχει και ένα δεύτερο έλλειμμα: η αίσθηση ότι κανείς δεν ακούει.

Η έρευνα εμπιστοσύνης του ΟΟΣΑ, με στοιχεία του 2023 που παρουσιάζονται και στην έκδοση «Government at a Glance 2025», καταγράφει εντυπωσιακή απόσταση. Μεταξύ όσων θεωρούν ότι έχουν λόγο στις κυβερνητικές αποφάσεις, το 69% δηλώνει υψηλή ή σχετικά υψηλή εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση. Μεταξύ όσων αισθάνονται ότι δεν έχουν φωνή, το ποσοστό πέφτει στο 22%.

Τα στοιχεία αφορούν τις συμμετέχουσες χώρες του ΟΟΣΑ και δεν εξηγούν αυτομάτως τις σημερινές διαδηλώσεις. Δείχνουν, ωστόσο, πόσο στενά συνδέεται η εμπιστοσύνη με την εμπειρία πολιτικής συμμετοχής.

Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι μια θυσία είναι δίκαιη, προσωρινή και μπορεί να διορθωθεί μέσα από τους θεσμούς, υπάρχει χώρος διαπραγμάτευσης. Όταν τη θεωρούν μόνιμη και προαποφασισμένη, κάθε νέο μέτρο κινδυνεύει να εκληφθεί ως ακόμη μία απόδειξη αποκλεισμού.Διαδηλώσεις στο Βέλγιο/ REUTERS/Yves HermanΕπεισόδια σε διαδηλώσεις στο Μιλάνο/ REUTERS/Michele Lapini
Οι φωτιές δεν εξηγούν όλη την πορεία

Η βία απαιτεί αντιμετώπιση και οι καταστροφές έχουν πραγματικά θύματα. Δεν προσφέρουν, όμως, επαρκή εξήγηση για το γιατί κινητοποιούνται τόσο διαφορετικές κοινωνικές ομάδες.

Η αποκλειστική εστίαση στα επεισόδια μπορεί να εξαφανίσει τα αιτήματα των ειρηνικών διαδηλωτών. Αντίστοιχα, η επίκληση δίκαιων αιτημάτων δεν δικαιολογεί επιθέσεις ή λεηλασίες.

Για τις κυβερνήσεις, η δύσκολη δουλειά είναι να κρατήσουν ταυτόχρονα και τις δύο υποχρεώσεις: προστασία της ασφάλειας και ουσιαστική πολιτική απάντηση. Η αποκατάσταση της τάξης δεν αποκαθιστά από μόνη της έναν σχολικό προϋπολογισμό, ούτε μειώνει το ενοίκιο.

Η υπόσχεση που πρέπει να ξαναγίνει πιστευτή

Είναι πρόωρο να μιλήσει κανείς για έναν νέο ευρωπαϊκό Μάη ή για κοινή εξέγερση μιας γενιάς. Η εξέλιξη των κινητοποιήσεων θα εξαρτηθεί από εθνικές αποφάσεις, την αντοχή των συμμαχιών τους και την ικανότητά τους να μετατρέψουν την οργή σε συγκεκριμένες διεκδικήσεις.

Το προειδοποιητικό μήνυμα, πάντως, είναι ευρύτερο. Η κοινωνική σταθερότητα χρειάζεται μια πιστευτή σχέση ανάμεσα στην προσπάθεια και στην προοπτική.

Ένα καλό σχολείο, μια κατοικία που μπορείς να πληρώσεις και μια δουλειά που επιτρέπει ανεξαρτησία αποτελούν τον τρόπο με τον οποίο αυτή η σχέση γίνεται καθημερινή εμπειρία.

Η Ευρώπη θα δυσκολεύεται να ζητά υπομονή από τους νέους της όσο εκείνοι αισθάνονται ότι η ενηλικίωση είναι ένας λογαριασμός που μεγαλώνει. Και μια ζωή που διαρκώς αναβάλλεται.

naftemporiki.gr