Θρησκευτική συνύπαρξη στα Δυτικά Βαλκάνια

Ίριδα Φέρκο*

Η δεκαετία του 1990 σφράγισε τα Δυτικά Βαλκάνια με πολέμους, με τη θρησκεία να μετατρέπεται από ιδιωτική υπόθεση, σε πολιτικό εργαλείο.

Οι μέχρι τότε ισορροπίες της θρησκείας των χωρών καταστράφηκαν μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, αλλάζοντας τα δεδομένα για τη θρησκεία στις περιοχές.

Τρεις δεκαετίες μετά, το ερώτημα δεν είναι μόνο ιστορικό, αλλά γεωπολιτικό: μπορεί η διαθρησκειακή συνύπαρξη να μετατραπεί σε παράγοντα σταθερότητας σε μια γεωπολιτικά εύθραυστη περιοχή;
Εργαλειοποίηση της θρησκείας

Μετά τους πολέμους προέκυψε ένα ιδεολογικό κενό. Η θρησκεία εργαλειοποίηθηκε για να στηρίξει τις νέες εθνικές ταυτότητες: ο Σέρβος ήταν Ορθόδοξος, ο Κροάτης Καθολικός και ο Βόσνιος Μουσουλμάνος.

Αυτό δεν συνέβη τυχαία. Σε μια εποχή κατάρρευσης κρατικών θεσμών και κοινωνικής ανασφάλειας, η θρησκεία προσέφερε ένα σαφές σύστημα αναγνώρισης και κοινωνικής συνοχής. Εκπαιδευτικά προγράμματα, δημόσιες τελετές και πολιτική ρητορική αξιοποίησαν θρησκευτικά σύμβολα για να εδραιώσουν την έννοια του «εθνικού ανήκειν». Η πίστη, άλλοτε προσωπική υπόθεση, μετατράπηκε σε μέσο κοινωνικού ελέγχου και πολιτικής νομιμοποίησης, δημιουργώντας ένα δίχτυ εθνικής συσπείρωσης γύρω από θρησκευτικές κοινότητες.

Η ίδια θρησκευτική ταυτότητα που άλλοτε χρησίμευε για τη συσπείρωση, μπορεί σήμερα, σε περιόδους θεσμικής ωρίμανσης, να αποτελέσει πλαίσιο συνεργασίας και διαθρησκειακής σταθερότητας.
Το Σαράγεβο ως ζωντανό πεδίο διαθρησκειακής συνύπαρξης

Το Σαράγεβο συχνά χαρακτηρίζεται ως «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων» λόγω της πλούσιας πολιτιστικής και θρησκευτικής ποικιλομορφίας. Στην καρδιά της πόλης, τζαμιά, ορθόδοξοι και καθολικοί ναοί και συναγωγές συνυπάρχουν σε μικρή απόσταση, προσφέροντας μια εικόνα πολυθρησκευτικής κληρονομιάς που επέζησε ακόμα και μετά την πολιορκία.

Σε θεσμικό επίπεδο, η παρουσία της Ισλαμικής κοινότητας της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης, της Σέρβικης Ορθόδοξης Εκκλησίας και της Καθολικής, διαμορφώνει ένα πλαίσιο διαλόγου με στόχο την αποφυγή ακραίων εντάσεων. Παρά τη θεσμική πρόοδο, η θρησκεία ιστορικά λειτούργησε ως μέσο διαίρεσης, και η διαθρησκειακή συνύπαρξη σήμερα αποτελεί σε μεγάλο βαθμό θεσμικό και συμβολικό επίτευγμα, που συχνά αντικατοπτρίζεται και στην καθημερινή ζωή των πολιτών μέσα από κοινές πρωτοβουλίες και δημόσιες εκδηλώσεις.
Η αλβανική ιδιαιτερότητα

Η περίπτωση της Αλβανίας καταδεικνύει επίσης θρησκευτική συνύπαρξη, αλλά με διαφορετικό πρόσημο. Η θρησκεία δεν ταυτίστηκε με εθνοτική σύγκρουση και η συνύπαρξη μουσουλμάνων, ορθόδοξων και καθολικών είναι κοινωνική ανεκτική. Δεν λειτούργησε ως μηχανισμός διαίρεσης, αλλά ενσωματώθηκε στην εθνική ταυτότητα και στην ευρωπαϊκή προοπτική. Η θρησκεία συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή μέσω εκπαίδευσης, δημόσιου λόγου και τοπικών πρακτικών συνεργασίας, παρέχοντας ένα σταθερό πλαίσιο ειρήνης.
Από ιστορικό τραύμα σε συγκριτικό πλεονέκτημα

Η θρησκευτική ταυτότητα που άλλοτε χρησιμοποιήθηκε για διαίρεση μπορεί σήμερα να μετατραπεί σε συγκριτικό πλεονέκτημα, ως μέσο θεσμικής ωριμότητας, κοινωνικής σταθερότητας και διεθνούς αξιοπιστίας.

Στα Δυτικά Βαλκάνια, η διαχείριση της θρησκευτικής πολυμορφίας αποτελεί δείκτη πολιτικής ωριμότητας: υποδηλώνει ότι οι κοινωνίες έχουν τη δυνατότητα να μετατρέψουν το ιστορικό τραύμα σε μηχανισμό συνεργασίας και ειρήνης. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και η Αλβανία δείχνουν δύο διαφορετικούς δρόμους: ο πρώτος επισημαίνει τα όρια της μεταπολεμικής συνύπαρξης, ενώ ο δεύτερος υποδεικνύει πως η ανεκτικότητα μπορεί να γίνει στοιχείο πολιτικής ενδυνάμωσης.

Αν η περιοχή καταφέρει να εδραιώσει τη διαθρησκειακή συνεργασία ως σταθερή πρακτική και όχι μόνο ως συμβολικό αφήγημα, η πολυμορφία δύναται να εξελιχθεί σε άυλο κεφάλαιο πολιτικής και κοινωνικής ωριμότητας, καθιστώντας τα Δυτικά Βαλκάνια παράδειγμα για την ευρύτερη μετασυγκρουσιακή Ευρώπη.

* Έπιστημολόγος

naftemporiki.gr