Ξέρουμε πώς ήμασταν στα δύο μας χρόνια επειδή υπάρχουν φωτογραφίες και βίντεο. Ξέρουμε ποιο ήταν το αγαπημένο μας παιχνίδι επειδή μας το έχουν διηγηθεί. Ίσως γνωρίζουμε ακόμη και ιστορίες για πράγματα που κάναμε και είπαμε.
Αλλά αν προσπαθήσουμε να θυμηθούμε πραγματικά μια συνηθισμένη ημέρα από τότε, συνήθως συναντάμε ένα τεράστιο κενό. Το φαινόμενο έχει όνομα: παιδική ή βρεφική αμνησία.
Οι περισσότεροι ενήλικες έχουν ελάχιστες ή καθόλου αυτοβιογραφικές αναμνήσεις από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, ενώ οι πρώτες αναμνήσεις που θεωρούμε δικές μας αρχίζουν συνήθως να εμφανίζονται κάπου γύρω από την προσχολική ηλικία – με σημαντικές διαφορές βέβαια από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Τα μωρά όμως έχουν μνήμη
Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη παρανόηση.
Το γεγονός ότι δεν θυμόμαστε σήμερα τη βρεφική μας ηλικία δεν σημαίνει ότι ως βρέφη δεν μπορούσαμε να θυμόμαστε.
Τα μικρά παιδιά μαθαίνουν πρόσωπα, φωνές, κινήσεις, αντικείμενα και συνήθειες. Αναγνωρίζουν οικείους ανθρώπους και μπορούν να διατηρήσουν πληροφορίες από προηγούμενες εμπειρίες.
Αν δεν υπήρχε μνήμη, άλλωστε, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε αυτή η εντυπωσιακή έκρηξη μάθησης των πρώτων χρόνων.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι «γιατί τα μωρά δεν δημιουργούν μνήμες;».
Είναι γιατί εμείς, χρόνια αργότερα, δεν μπορούμε να ανακαλέσουμε τις περισσότερες από αυτές ως επεισόδια της προσωπικής μας ζωής.
Ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη υπό κατασκευή
Δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση. Ένα σημαντικό κομμάτι του παζλ αφορά την ανάπτυξη του εγκεφάλου και ιδιαίτερα συστημάτων που συμμετέχουν στη δημιουργία και οργάνωση της επεισοδιακής και αυτοβιογραφικής μνήμης.
Ο ιππόκαμπος, περιοχή με κεντρικό ρόλο στη μνήμη, συνεχίζει να αναπτύσσεται κατά την παιδική ηλικία. Το ίδιο συμβαίνει και με τα δίκτυα που συνεργάζονται ώστε μια εμπειρία να οργανωθεί σε μια σταθερή ανάμνηση που θα μπορούμε να ανακαλέσουμε χρόνια αργότερα.
Ο εγκέφαλος ενός δίχρονου, επομένως, δεν είναι απλώς ένας μικρότερος εγκέφαλος ενηλίκου. Βρίσκεται σε περίοδο εντυπωσιακής ανάπτυξης και αναδιοργάνωσης.
Και μετά έρχεται η γλώσσα
Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος πρωταγωνιστής: η γλώσσα. Ως ενήλικες, οι αυτοβιογραφικές αναμνήσεις μας έχουν συνήθως αφηγηματική μορφή.
«Ήμουν στο σπίτι της γιαγιάς».
«Ήταν καλοκαίρι».
«Έπεσα και χτύπησα».
Δεν αποθηκεύουμε βέβαια τη ζωή μας απλώς ως προτάσεις. Η ανάπτυξη της γλώσσας, όμως, μας βοηθά να οργανώνουμε τις εμπειρίες, να τις περιγράφουμε, να τις συζητάμε και να δημιουργούμε μια ιστορία γύρω από αυτές.
Ένα βρέφος βιώνει τον κόσμο πριν αποκτήσει αυτό το ώριμο αφηγηματικό εργαλείο.
Πρέπει πρώτα να δημιουργηθεί και το «εγώ»
Για να έχουμε αυτοβιογραφική μνήμη χρειάζεται ακόμη κάτι: μια αναπτυσσόμενη αντίληψη του εαυτού μας.
Δεν αρκεί να συμβεί κάτι.
Πρέπει σταδιακά να μπορούμε να το εντάξουμε στην προσωπική μας ιστορία: «αυτό συνέβη σε εμένα».
Η ανάπτυξη της αίσθησης του εαυτού, της γλώσσας, της αντίληψης του χρόνου και της μνήμης προχωρούν μαζί στα πρώτα χρόνια. Γι’ αυτό οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν την παιδική αμνησία περισσότερο ως αποτέλεσμα πολλών αναπτυξιακών διαδικασιών παρά ως συνέπεια ενός μοναδικού «διακόπτη» στον εγκέφαλο.
Ποια είναι λοιπόν η πρώτη μας ανάμνηση;
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα. Η ηλικία της πρώτης ανάμνησης δεν είναι ίδια για όλους, ενώ επηρεάζεται και από τον τρόπο με τον οποίο ορίζουμε και χρονολογούμε μια ανάμνηση.
Και υπάρχει ένα επιπλέον πρόβλημα: οι πολύ πρώιμες «αναμνήσεις» δεν είναι πάντοτε τόσο καθαρές όσο νομίζουμε.
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν βίντεο που έχει αποθηκευτεί στον εγκέφαλο και πατάμε play. Είναι ανακατασκευαστική.
Μια παλιά φωτογραφία, μια οικογενειακή ιστορία που έχουμε ακούσει εκατοντάδες φορές και μεταγενέστερες πληροφορίες μπορούν να μπλεχτούν με πραγματικά θραύσματα μνήμης. Έτσι, μπορεί να είμαστε απολύτως πεπεισμένοι ότι «θυμόμαστε» ένα γεγονός, ενώ ένα μέρος της εικόνας έχει κατασκευαστεί αργότερα.
Χάθηκαν λοιπόν τα πρώτα μας χρόνια;
Όχι με την έννοια ότι δεν άφησαν τίποτα πίσω τους. Μπορεί να μη θυμόμαστε την πρώτη φορά που σταθήκαμε όρθιοι. Δεν θυμόμαστε τις εκατοντάδες φορές που ακούσαμε μια λέξη μέχρι να μάθουμε τι σημαίνει. Δεν θυμόμαστε τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις μέσα από τις οποίες μάθαμε ποιοι άνθρωποι είναι ασφαλείς και οικείοι.
Κι όμως, όλα αυτά συνέβαλαν σε αυτό που γίναμε. Ίσως αυτό είναι και το πιο παράξενο χαρακτηριστικό των πρώτων χρόνων της ζωής.
Είναι η περίοδος κατά την οποία μαθαίνουμε περισσότερα και αλλάζουμε ταχύτερα από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη στιγμή της ζωής μας.
Και ταυτόχρονα είναι η περίοδος από την οποία θυμόμαστε τα λιγότερα.
naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου