Η μέρα πριν από το κραχ

Νατάσα Στασινού • nstasinou@naftemporiki.gr

Η Wall Street βλέπει τις πρώτες ενδείξεις ότι το πάρτι τελειώνει: οι μετοχές κατρακυλούν, τα δάνεια που τις στηρίζουν γίνονται απαιτητά και οι επενδυτές αρχίζουν να ξεπουλούν για να σώσουν ό,τι μπορούν.

Το ημερολόγιο γράφει Τετάρτη 23 Οκτωβρίου 1929. Το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης κλείνει με τον Dow Jones χαμηλότερα κατά περίπου 6,3%. Για όσους παρακολουθούν από κοντά την αγορά, η ημέρα είναι ανησυχητική. Για τους πολλούς μικροεπενδυτές που έχουν δανειστεί για να αγοράσουν μετοχές, είναι κάτι περισσότερο: ένα τηλεφώνημα από τον χρηματιστή τους μπορεί να τους ζητήσει να καλύψουν άμεσα το χρέος τους.

Την επόμενη ημέρα, η αγορά θα περάσει στην ιστορία ως «Μαύρη Πέμπτη». Αλλά η πρώτη μεγάλη ρωγμή έχει ήδη φανεί. Μέσα σε λίγες συνεδριάσεις, η βεβαιότητα ότι οι τιμές μπορούν μόνο να ανεβαίνουν μετατρέπεται σε αγώνα δρόμου για την έξοδο.


Μετοχές με δανεικά

Στη δεκαετία του 1920, η Wall Street μοιάζει με μηχανή που παράγει πλούτο. Οι τιμές ανεβαίνουν, οι ιστορίες επιτυχίας γεμίζουν τις εφημερίδες και οι επενδυτές που μέχρι πρόσφατα δεν είχαν καμία σχέση με το χρηματιστήριο σπεύδουν να αγοράσουν μετοχές.

Πολλοί δεν χρειάζεται να διαθέτουν ολόκληρο το ποσό. Αγοράζουν με πίστωση: καταβάλλουν ένα μέρος της αξίας και δανείζονται το υπόλοιπο από τον χρηματιστή ή την τράπεζα, χρησιμοποιώντας τις ίδιες τις μετοχές ως εγγύηση. Όσο οι τιμές ανεβαίνουν, το σύστημα μοιάζει να λειτουργεί υπέρ όλων. Η άνοδος αυξάνει την αξία της εγγύησης, οι επενδυτές δανείζονται ξανά και τα καινούργια χρήματα τροφοδοτούν ακόμη μεγαλύτερη ζήτηση.

Η ευφορία κρύβει, όμως, έναν κίνδυνο: η αγορά έχει γεμίσει αγορές με δανεικά. Αν οι τιμές υποχωρήσουν, οι χρηματιστές μπορούν να απαιτήσουν από τους πελάτες τους να βάλουν περισσότερα χρήματα ή να πουλήσουν τις μετοχές τους. Όταν το ίδιο συμβαίνει ταυτόχρονα σε χιλιάδες επενδυτές, οι αναγκαστικές πωλήσεις ρίχνουν τις τιμές ακόμη περισσότερο.
Προμήνυμα καταστροφής

Στις 23 Οκτωβρίου, η πτώση του Dow Jones ενεργοποιεί ακριβώς αυτή την πίεση. Επενδυτές που έχουν αγοράσει μετοχές με δανεικά καλούνται να καλύψουν τις ζημιές τους. Όσοι δεν μπορούν, αναγκάζονται να πουλήσουν.

Το χρηματιστήριο δεν καταρρέει ακόμη. Για πολλούς, η πτώση μπορεί να είναι μια απότομη διόρθωση μετά από χρόνια ανόδου. Κάποιοι ισχυροί επενδυτές εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η αγορά θα σταθεροποιηθεί. Όμως πίσω από τις συναλλαγές, το πρόβλημα έχει ήδη αλλάξει χαρακτήρα: δεν αφορά πλέον μόνο το αν οι μετοχές είναι υπερτιμημένες, αλλά και το αν οι επενδυτές μπορούν να αντέξουν τις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει.

Η αγορά μπαίνει στην Πέμπτη με νεύρα και εύθραυστη εμπιστοσύνη. Το πρωί της 24ης Οκτωβρίου, οι εντολές πώλησης πέφτουν βροχή. Οι τιμές βυθίζονται, ο πανικός εξαπλώνεται και η αγωνία φτάνει στα θεωρεία του χρηματιστηρίου, όπου συγκεντρώνονται οι ισχυρότεροι τραπεζίτες της Νέας Υόρκης. Μετά από έκτακτη σύσκεψη, μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα αγοράζουν μετοχές για να συγκρατήσουν την πτώση. Η κίνηση περιορίζει προσωρινά τη ζημιά και δίνει την εντύπωση ότι η αγορά μπορεί να έχει σωθεί.Associated Press / Wikimedia Commons
Η ψευδαίσθηση της διάσωσης

Η ανάκαμψη δεν κρατά. Την επόμενη εβδομάδα, οι πωλήσεις επιστρέφουν με ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου, ο Dow Jones υποχωρεί σχεδόν 13%. Την Τρίτη 29 Οκτωβρίου, τη «Μαύρη Τρίτη», χάνει περίπου 12% ακόμη, καθώς εκατομμύρια μετοχές αλλάζουν χέρια και οι επενδυτές προσπαθούν να περιορίσουν τις απώλειές τους.

Το κραχ του Οκτωβρίου δεν δημιουργεί μόνο του τη Μεγάλη Ύφεση, ούτε εξηγεί από μόνο του όσα ακολουθούν. Γίνεται όμως το ορατό σύμβολο μιας βαθύτερης κρίσης, σε μια οικονομία γεμάτη χρέος, άνισα κατανεμημένο πλούτο και προσδοκίες που έχουν απομακρυνθεί πολύ από τις πραγματικές δυνατότητες των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών.

Οι συνέπειες απλώνονται για χρόνια. Οι τιμές των μετοχών συνεχίζουν να υποχωρούν, η εμπιστοσύνη καταρρέει και η οικονομική κρίση βαθαίνει, με μαζική ανεργία και χιλιάδες τραπεζικές καταρρεύσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Το προειδοποιητικό σήμα που δεν αρκούσε

Η 23η Οκτωβρίου δεν είναι η ημέρα που αρχίζει επίσημα το κραχ. Είναι, όμως, η μέρα που η Wall Street βλέπει πόσο εύκολα η άνοδος μπορεί να γυρίσει ανάποδα, όταν στηρίζεται σε δανεικά και στην πεποίθηση ότι οι τιμές δεν θα σταματήσουν ποτέ να ανεβαίνουν.

Την επόμενη ημέρα, οι τραπεζίτες επιχειρούν να αγοράσουν χρόνο. Για λίγο, η κίνηση μοιάζει να αποδίδει. Η αγορά ανασαίνει, οι τιμές ανακάμπτουν και η αίσθηση κινδύνου υποχωρεί. Όμως το πρόβλημα παραμένει κάτω από την επιφάνεια: οι επενδυτές χρωστούν, οι μετοχές συνεχίζουν να πιέζονται και η εμπιστοσύνη έχει ήδη αρχίσει να χάνεται.

naftemporiki.gr