Πώς το Ιράν προσπαθεί να παρακάμψει το ναυτικό αποκλεισμό των ΗΠΑ – Μπορεί να αντικαταστήσει το θαλάσσιο εμπόριο με τις χερσαίες διαδρομές;

Ιωάννα Βαρδαλαχάκη • ivardalachaki@naftemporiki.gr

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε- πέρα από το ότι ετοιμάζεται να πάρει μια μεγάλη απόφαση σχετικά με το πώς θα πορευθεί στο Ιράν– ότι είναι πολύ ικανοποιημένος με το ναυτικό αποκλεισμό που οι αμερικανικές δυνάμεις επιβάλλουν στα ιρανικά λιμάνια, εμποδίζοντας την Τεχεράνη να εξάγει το πετρέλαιό της.

«Ούτε ένα πλοίο δεν έχει πάει στο Ιράν από τότε που ξεκινήσαμε. Προσπάθησαν και τα ανατινάξαμε», είπε χαρακτηριστικά μιλώντας στο Axios.

Ο ναυτικός αποκλεισμός του Ιράν έχει διαταράξει σοβαρά το εμπόριο μέσω των νότιων λιμένων της χώρας, αλλά ταυτόχρονα επιταχύνει μια στρατηγική την οποία η Τεχεράνη συζητούσε εδώ και χρόνια: να διεξάγεται μεγαλύτερος όγκος του εμπορίου της μέσω των βόρειων λιμανιών, των σιδηροδρόμων και των χερσαίων διαδρόμων.

Έτσι, φαίνεται ότι προσπαθεί να «παρακάμψει» τον αμερικανικό αποκλεισμό ενισχύοντας το χερσαίο εμπόριο, αξιοποιώντας τη μακρά εμπειρία του στην παράκαμψη των κυρώσεων και τα χερσαία σύνορά του με επτά χώρες, κυρίως με την Τουρκία.

ADVERTISING


Η ιδέα έχεις ως εξής: Το Ιράν συνορεύει με επτά χώρες, έχει πρόσβαση στην Κασπία Θάλασσα και διάφορες διαδρομές που το συνδέουν με τη Ρωσία, την Κεντρική Ασία, την Τουρκία, το Ιράκ, το Πακιστάν και τον Καύκασο. Θεωρητικά, αυτό δίνει στην Τεχεράνη περισσότερες επιλογές σε σχέση με μια χώρα που εξαρτάται από μία και μόνο θαλάσσια πύλη.

Μένει να φανεί όμως αν αυτά τα δρομολόγια διαθέτουν επαρκή χωρητικότητα για να αναπληρώσουν ό,τι χάνεται στο εμπόριο που διενεργείται μέσω θαλάσσης, το οποίο είναι τεράστιο σε όγκο.
Οι εναλλακτικές οδοί

Το Ιράν διαθέτει πράγματι αχρησιμοποίητη παραγωγική ικανότητα, όπως ανέφερε μιλώντας στην Deutsche Welle ο αναλυτής Αλιρεζά Σαλαβάτι. «Το Ιράν διαθέτει μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών απ’ ό,τι θα μπορούσε να υποδηλώνει η εξάρτησή του από τα νότια λιμάνια», όπως είπε.

Οι ιρανικές αρχές δήλωσαν στα τέλη του 2025 ότι τα βόρεια λιμάνια της χώρας διαθέτουν ετήσια δυναμικότητα άνω των 30 εκατομμυρίων τόνων, εκ των οποίων αξιοποιείται λιγότερο από το ένα τρίτο. Αυτό υποδηλώνει ότι υπάρχει περιθώριο για διακίνηση μεγαλύτερων ποσοτήτων σιτηρών, τροφίμων και γενικού φορτίου μέσω της Κασπίας Θάλασσας.

Η Τουρκία δίνει μια άλλη δίοδο προς την Ευρώπη. Οι σιδηροδρομικές εμπορευματικές μεταφορές μεταξύ Ιράν και Τουρκίας βασίζονται εν μέρει σε οχηματαγωγά τρένων που διασχίζουν τη λίμνη Βαν, τα οποία μετέφεραν περίπου 477.000 τόνους το 2024.

Στα βορειοανατολικά, το Σαράχς και το Ίντσε Μορούν συνδέουν το Ιράν, μέσω του Τουρκμενιστάν, με την Κεντρική Ασία, τη Ρωσία και ενδεχομένως την Κίνα. Στα βορειοδυτικά, η Αστάρα αποτελεί τμήμα του Διεθνούς Διαδρόμου Μεταφορών Βορρά-Νότου, ο οποίος συνδέει το Ιράν με το Αζερμπαϊτζάν και τη Ρωσία.

Ο τερματικός σταθμός εμπορευμάτων της Αστάρα έχει σχεδιαστεί για διακίνηση 3,5 έως 4 εκατομμυρίων τόνων ετησίως, ωστόσο διακίνησε μόλις 345.000 τόνους περίπου κατά τους πρώτους πέντε μήνες του 2026. Η ημιτελής σιδηροδρομική σύνδεση Ραστ-Αστάρα συνιστά πάντως σημαντικό εμπόδιο.
Έχει αποτέλεσμα;

Κατά τους Financial Times, που επικαλούνται τουρκικά στοιχεία, η στρατηγική του Ιράν απέδωσε σε κάποιο βαθμό, καθώς κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους, το διμερές εμπόριο με την Τουρκία αυξήθηκε κατά 19% φτάνοντας τα 3,2 δισ. δολάρια.

Μόνο στο συνοριακό πέρασμα Gürbulak, οι εισαγωγές προς το Ιράν αυξήθηκαν κατά 250% στο διάστημα των πέντε μηνών έως τις 12 Αυγούστου, σύμφωνα με τις ιρανικές αρχές.

Αντίστοιχα, σύμφωνα με Ιρανούς αξιωματούχους, οι διαμετακομίσεις μέσω της Κασπίας Θάλασσας αυξήθηκαν κατά 70% τους τελευταίους πέντε μήνες. Το Ιράν εισάγει μεγάλες ποσότητες σιταριού, καλαμποκιού και μαγειρικού ελαίου από τη Ρωσία.

Επίσης, έχουν αυξηθεί τα δρομολόγια της σιδηροδρομικής γραμμής μεταφοράς εμπορευμάτων που συνδέει την Τεχεράνη με τη Σιάν, στην ανατολική Κίνα.
Οι προκλήσεις

Ωστόσο, οι ανεπαρκείς υποδομές, οι χρονοβόροι τελωνειακοί έλεγχοι και άλλα εμπόδια έχουν προκαλέσει καθυστερήσεις, αυξάνοντας το κόστος για τους Ιρανούς καταναλωτές.

Ακόμη και αν το Ιράν διπλασιάσει τις εισαγωγές και τις εξαγωγές του μέσω ξηράς και της Κασπίας Θάλασσας, αυτό δεν θα αναπληρώσει τις απώλειες στο θαλάσσιο εμπόριο, επισημαίνουν οι ειδικοί.

Ενδεικτικό της ευπάθειας των εναλλακτικών διαδρομών είναι το γεγονός ότι το Ιράκ έκλεισε προσωρινά το Σαββατοκύριακο τους τερματικούς σταθμούς εμπορευμάτων στα σύνορα με το Ιράν, αφού κατηγόρησε τη χώρα ότι χρησιμοποίησε το έδαφός της για να επιτεθεί στη Σαουδική Αραβία.

Στο θέμα αναφέρεται και δημοσίευμα της Wall Street Journal. Όπως αναφέρει, εκατοντάδες Ιρανοί οδηγοί φορτηγών έχουν εγκλωβιστεί στα σύνορα του Ιράν με το Πακιστάν, αδυνατώντας να μεταφέρουν τα εμπορεύματά τους στη γειτονική χώρα. Οι Ιρανοί καταγγέλλουν ότι αντιμετωπίζουν σοβαρά γραφειοκρατικά εμπόδια και υψηλό κόστος, προβλήματα που σε μεγάλο βαθμό οφείλονται στην κυβέρνηση.

Παρόμοια κατάσταση επικρατεί και στα χερσαία σύνορα του Ιράν με την Τουρκία, το Τουρκμενιστάν και το Αφγανιστάν, γεγονός που επιφέρει στην Τεχεράνη ένα πλήγμα που προκαλεί η ίδια στον εαυτό της, «στραγγαλίζοντας» παράλληλα το εμπόριο μέσω των ελάχιστων εναπομεινασών οικονομικών της διεξόδων.

Πάντως, όπως τονίζεται, η κατάσταση στα χερσαία σύνορα του Ιράν ήταν ήδη προβληματική πριν από τις τελευταίες εξελίξεις.

Τα πράγματα γίνονται χειρότερα με την αμερικανική απειλή για επιβολή «δευτερογενών» κυρώσεων στους εμπορικούς εταίρους του Ιράν, γεγονός που φαίνεται να έχει αυξήσει περαιτέρω τον αριθμό των φορτηγών που χρησιμοποιούν τη χερσαία μεθόριο Ιράν-Τουρκίας. Περίπου 500 φορτηγά διέρχονται καθημερινά από την Τουρκία προς το Ιράν, με την κίνηση εμπορευμάτων να καταγράφει αύξηση της τάξης του 30% σε σχέση με πέρυσι.

Σε ένα ακόμη πλήγμα για τα σχέδια του Ιράν να παρακάμψει τα Στενά του Ορμούζ, η ιρανική αεροπορική εταιρεία Mahan Air —η οποία τελεί υπό αμερικανικές κυρώσεις— ανακοίνωσε την Τετάρτη την αναστολή των πτήσεών της προς το Ομάν και την Τουρκία, σύμφωνα με κρατικά μέσα ενημέρωσης της Τεχεράνης.

Σημειώνεται ότι την περασμένη εβδομάδα, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις σε 27 ιρανικές αεροπορικές εταιρείες και σε τρεις τουρκικές εταιρείες αεροπορικών υπηρεσιών και logistics, κατηγορώντας τες ότι συνδράμουν τον ιρανικό αεροπορικό κλάδο, «τον οποίο το καθεστώς χρησιμοποιεί για τη μεταφορά όπλων, προσωπικού και παράνομων φορτίων».

Στο μεταξύ, την Τετάρτη, το Συμβούλιο Κεφαλαιαγοράς της Τουρκίας ανέλαβε τον έλεγχο της Golden Global Bank, στην πρώτη σημαντική παρέμβαση των τουρκικών αρχών κατά της τράπεζας αφότου της επιβλήθηκαν κυρώσεις από τις ΗΠΑ λόγω φερόμενων συναλλαγών της με το Ιράν.

Ο ναυτικός αποκλεισμός από τις ΗΠΑ έχει επίσης πλήξει τις εισαγωγές βασικών αγαθών στο Ιράν, το 70% των οποίων διακινείται συνήθως μέσω των αποκλεισμένων λιμανιών. Αν και τα ανθρωπιστικά είδη και τα τρόφιμα εξαιρούνται, στην πραγματικότητα οι ναυτιλιακές εταιρείες διστάζουν να εξυπηρετήσουν το Ιράν, αναφέρει η WSJ.

Μέσα σε όλα αυτά η μεγαλύτερη εικόνα. Λόγω του αποκλεισμού, το Ιράν, το οποίο είναι ήδη αποκομμένο από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα αφότου ο Τραμπ επέβαλε πολιτική «μέγιστης πίεσης» κατά την πρώτη του θητεία, έχει αναγκαστεί να περιορίσει τις πωλήσεις αργού, που αποτελούν την κινητήριο δύναμη της οικονομίας του- αν και οι Ιρανοί αξιωματούχοι επιμένουν ότι τα έσοδα από το πετρέλαιο συνεχίζουν να εισρέουν, εν μέρει χάρη σε μια σύντομη παύση στα μέσα Ιουνίου, την οποία η Τεχεράνη αξιοποίησε για να μεταφέρει περίπου 80 εκατομμύρια βαρέλια αργού εκτός της ζώνης αποκλεισμού.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, σύμφωνα με τις ιρανικές τελωνειακές αρχές, οι μη πετρελαϊκές εξαγωγές του Ιράν μειώθηκαν κατά 28% στα 15 δισ. δολάρια και οι εισαγωγές κατά 26% στα 17 δισ. δολάρια κατά το πεντάμηνο που έληξε στις 22 Αυγούστου, σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.

«Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν υπάρχει άλλη ουσιαστική επιλογή από το να βρεθεί τρόπος αποκατάστασης και διατήρησης των νότιων εμπορικών διαδρόμων» μέσω του Κόλπου, δήλωσε έμπειρο μέλος του Εμπορικού Επιμελητηρίου του Ιράν.
Ο πληθωρισμός

Στο μεταξύ, όσο παραμένει ο αποκλεισμός και τα φορτηγά είναι μπλοκαρισμένα στα σύνορα, αυξάνεται το κόστος επιδεινώνοντας το ήδη διογκομένο πρόβλημα του πληθωρισμού στο Ιράν.

Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα προβλήματα που σχετίζονται με τα συνοριακά περάσματα αντιπροσωπεύουν πλέον έως και το ένα τρίτο της τιμής των αγαθών κατά την άφιξή τους στην Τεχεράνη, δήλωσε την περασμένη εβδομάδα στην ιρανική οικονομική εφημερίδα Donya-e-Eqtesad ο Μοχαμάντ Ρεζά Χονταράμ, ειδικός στον τομέα των εισαγωγών. Νωρίτερα, ο πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου Ιράν-Κίνας, Ματζιντρέζα Χαρίρι, είχε προβλέψει ότι ο ναυτικός αποκλεισμός από τις ΗΠΑ συνεπάγεται πρόσθετες δαπάνες ύψους 18 δισ. δολαρίων ετησίως.

Μεγάλο μέρος αυτού του κόστους μετακυλίεται στους καταναλωτές. Η εικόνα είναι ήδη αποθαρρυντική. Ο πληθωρισμός των τροφίμων ανήλθε στο 128% τον Αύγουστο, σύμφωνα με την επίσημη στατιστική υπηρεσία του Ιράν.

naftemporiki.gr