Γιώργος Σ. Κουλουβάρης • gkoul@naftemporiki.gr
Πριν από περισσότερα από 4.000 χρόνια, η Enheduanna, αρχιέρεια του θεού της σελήνης των Σουμερίων και κόρη βασιλιά, εργαζόταν πάνω σε μια πήλινη πλάκα μεγέθους παλάμης. Με μια γραφίδα από καλάμι στο χέρι της, πίεζε την μικροσκοπική σφηνοειδή άκρη της στον πηλό για να χτίσει τους μικρούς, αιχμηρούς χαρακτήρες της σφηνοειδούς γραφής.
Είχε εκδιωχθεί από το ναό της από έναν ηγέτη των επαναστατών που αντιτάχθηκε στην αυτοκρατορική κυριαρχία της οικογένειάς της στα βασίλεια της Ουρ και της Ουρούκ. Αν και εξόριστη και φοβισμένη, δεν ήταν καθόλου ανίσχυρη – τα λόγια της πιστεύεται ότι επηρέαζαν τους θεούς.
Στα γραπτά της, η Enheduanna παρακάλεσε την προστάτιδα θεά της – την Inanna, τη Μεσοποταμιακή θεότητα του έρωτα, του πολέμου και της αλλαγής – να τη σώσει από τη σκοτεινή μοίρα που περίμενε τους πολιτικούς εξόριστους και να την αποκαταστήσει στη νόμιμη θέση της ως αρχιέρεια. Είχε περάσει τη ζωή της συνθέτοντας νέους ύμνους στους θεούς που ήταν φημισμένοι σε όλη την Ακκαδική Αυτοκρατορία (σύγχρονο Ιράκ) για την υποτιθέμενη ικανότητά τους να κινούν θεϊκές δυνάμεις προς όφελός της. Αντιμέτωπη με την ήττα, η Enheduanna στράφηκε στην Inanna, γράφοντας στη «Βασίλισσα όλων των Κοσμικών Δυνάμεων». Ο ύμνος ήταν τόσο συγκινητικός που θα διαρκούσε για αιώνες.
Αυτό το έργο και τα άλλα σωζόμενα γραπτά της Enheduanna πιστεύεται ότι είναι τα πρώτα που μπορούν να αποδοθούν σε έναν ονομαστικό συγγραφέα, η ύπαρξη του οποίου μαρτυρείται στα αρχαιολογικά αρχεία. Και υπάρχουν άφθονα στοιχεία για τη διαρκή επίδρασή της. «Αρκετούς αιώνες μετά τον θάνατό της, μπορούμε να δούμε ότι εξακολουθούσαν να τη θυμούνται – τα αντικείμενα που την τιμούν την φροντίζουν και την εκτιμούν», εξηγεί ο Ασσυριολόγος Σόφους Helle, του οποίου το πρόσφατο βιβλίο για την Enheduanna παρουσιάζει πρωτότυπες μεταφράσεις των γραπτών της.
Ενώ αυτά τα αρχαία αντικείμενα μεταδίδουν την εικόνα της και επιβεβαιώνουν την ύπαρξή της, οι ύμνοι της είναι που αφηγούνται την ιστορία της. Μεταφράζοντάς τα, ο Helle αποτύπωσε μερικές από τις ρυθμικές και λυρικές ιδιότητες της Σουμεριακής γλώσσας στην οποία γράφτηκαν αρχικά – τονίζοντας ότι προορίζονταν να εκτελεστούν ως τραγούδια, φτάνοντας έτσι σε πολύ μεγαλύτερο κοινό και ευχαριστώντας τα αυτιά των ίδιων των θεών.
Αν και οι μελετητές εξακολουθούν να συζητούν για το αν τα σωζόμενα ποιήματα διασώζουν με ακρίβεια τη φωνή της Enheduanna, το γεγονός της ύπαρξής της είναι αναμφισβήτητο. Τη βρίσκουμε βαθιά στα αρχαιολογικά αρχεία του ναού του θεού της σελήνης στην Ουρ, όπου αυτή και οι ιέρειες που την ακολουθούσαν άσκησαν εξουσία με τρόπους που αψήφησαν μεταγενέστερες υποθέσεις σχετικά με τον ρόλο των γυναικών σε έναν από τους πρώτους πολιτισμούς του κόσμου.
Βασίλισσα των δυνάμεων, καταιγισμός φωτός!
Enheduanna
Αρχιέρεια, πριγκίπισσα και καταξιωμένη συγγραφέας, η Enheduanna έζησε γύρω στο 2300 π.Χ. στην Ακκαδική Αυτοκρατορία, μια πρόσφατα ενωμένη επικράτεια περίπου 35 Σουμεριακών και Ακκαδικών πόλεων-κρατών που ο πατέρας της, Σαργών της Ακκάδ, κατέκτησε και κυβέρνησε. Ο Σαργών ο Μέγας δεν ήταν απλώς ένας πολεμιστής και ισχυρός βασιλιάς. Πίστευε ότι κυβερνούσε κατά την ευχαρίστησή τους και κατανοούσε την πολιτική δύναμη της θρησκευτικής πίστης. Ενώ ενίσχυε την κυριαρχία του στο βασίλειο της Ουρ, είδε την ευκαιρία να συνδέσει την οικογένειά του με την αρχαία και ισχυρή αρχιεροσύνη της θεάς της σελήνης, Νάννα, στην πόλη-κράτος. Η ιεροσύνη έλεγχε τον ναό του θεού, έναν από τους σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους στην αρχαία Σουμερία, μαζί με τον πλούτο που απέρρεε από αυτόν: κτήματα, κοπάδια, εργαστήρια και τις εκατοντάδες εργάτες που χρειάζονταν για να τον λειτουργήσουν. Πέρα από τον πλούτο, ως η γήινη νύφη της Νάννας, η αρχιέρεια ασκούσε τεράστια θεολογική δύναμη: βρισκόταν σε μοναδική θέση για να επηρεάζει τον θεό με τα λόγια και τις τελετουργίες της και να μεταδίδει το θεϊκό του θέλημα στον λαό.
Με την εγκατάστασή της στον ναό της Νάννας, η Enheduanna έλαβε το όνομα με το οποίο την γνωρίζουμε σήμερα, που σημαίνει «αρχιέρεια, στολίδι του ουρανού». Το όνομα με το οποίο γεννήθηκε δεν σώζεται, όπως και οι λεπτομέρειες της παιδικής της ηλικίας – πού και πώς μεγάλωσε, ποιος της έμαθε να διαβάζει και να γράφει, ακόμη και η ακριβής ηλικία της όταν επέλεξε αυτή τη διαδρομή που άλλαξε τη ζωή της.
Γνωρίζουμε όμως ότι λειτούργησε ως αρχιέρεια για τουλάχιστον 30 και πιθανώς περισσότερα από 50 χρόνια, καλύπτοντας τις βασιλείες τεσσάρων βασιλιάδων – του πατέρα της, δύο αδελφών και ενός ανιψιού – και στάθηκε ως πραγματικό προπύργιο της δυναστείας της οικογένειάς της. Την θυμόμαστε περισσότερο για τις συναρπαστικές λογοτεχνικές της συνθέσεις, τουλάχιστον τρεις από τις οποίες σώζονται σε κάποιο επίπεδο. Τα περισσότερα αρχεία των γραπτών της Enheduanna προέρχονται από πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές των παλαιών Βαβυλωνιακών σχολών γραμματείας που λειτουργούσαν μεταξύ 1800 και 1600 π.Χ., όταν οι ύμνοι της θεωρούνταν απαραίτητο μέρος του προγράμματος σπουδών. Το τελευταίο αντίγραφο του έργου της χρονολογείται στον 14ο αιώνα π.Χ., πράγμα που σημαίνει ότι τα λόγια της μελετήθηκαν και μεταγράφηκαν για τουλάχιστον χίλια χρόνια μετά τον θάνατό της.
Για ορισμένους μελετητές, ωστόσο, το ερώτημα αν η Enheduanna έγραψε τα ακριβή λόγια για τα οποία ήταν διάσημη στην αρχαιότητα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Δεδομένου ότι τα σωζόμενα αντίγραφα του έργου της χρονολογούνται από τους αιώνες μετά τον θάνατό της, οι ακαδημαϊκοί έχουν διατυπώσει θεωρίες σχετικά με το αν αυτά τα αντίγραφα διατηρούν την πραγματική της γραφή ή μάλλον λέξεις που γράφτηκαν αργότερα με το όνομά της. Η Alhena Gadotti του Πανεπιστημίου Towson υποστηρίζει το δεύτερο: ερμηνεύει τα ποιήματα με τον ίδιο τρόπο που οι μελετητές διαβάζουν τις θρυλικές ηρωικές πράξεις που οι μεταγενέστερες γενιές απέδωσαν στον πατέρα της Enheduanna, Σαργών, και στον ανιψιό της Naram-Sin – όχι ως αρχεία των πράξεών τους στην πραγματική ζωή, αλλά μάλλον ως ιστορίες βασισμένες σε αναμνήσεις των επιτευγμάτων τους. Κατά την άποψη της Gadotti, τα σωζόμενα έργα της Enheduanna διαμορφώθηκαν από εκδότες και μεταγενέστερους συγγραφείς στις δικές τους συνθέσεις, αν και υπό το όνομα μιας διάσημης ιστορικής και λογοτεχνικής προσωπικότητας — αν και, όπως σημειώνει η Gadotti, «αυτή η διαδικασία θα ήταν δυνατή μόνο αν η Enheduanna ήταν πράγματι μια διάσημη συγγραφέας».
Από όλες τις δυνάμεις των θεών, πήρες την πιο τρομερή
Enheduanna
Άλλοι, ωστόσο, υπερασπίζονται σθεναρά την πατρότητα της Enheduanna. Η Ζαϊνάμπ Μπαχράνι του Πανεπιστημίου Κολούμπια, η οποία έγραψε κυριολεκτικά το βιβλίο για τις Γυναίκες της Βαβυλώνας, επιμένει: «εδώ έχουμε μια περίπτωση όπου μια γυναίκα καταγράφεται σαφώς ως συγγραφέας και δεν θα πρέπει να ξαναγράψουμε το ιστορικό αρχείο απλώς για να ταιριάζει με τις δικές μας προκαταλήψεις για τις έμφυλες δραστηριότητες στην αρχαιότητα». Επισημαίνει ότι, αν και τα γραπτά του βασιλιά Σούλγκι της Ουρ της 3ης χιλιετίας π.Χ. σώζονται επίσης κυρίως σε παλαιοβαβυλωνιακά αντίγραφα, η πατρότητα αυτών των κειμένων σπάνια αμφισβητείται.
Από την πλευρά του ο Helle, πιστεύει ότι ενώ τα βαβυλωνιακά αντίγραφα μπορεί να είναι «το αντίστοιχο της αρχαίας ιστορικής μυθοπλασίας, είναι επίσης απολύτως πιθανό η Enheduanna να τα έγραψε η ίδια». Το μεγάλο κενό μεταξύ της ζωής της Enheduanna και των πρώτων σωζόμενων αντιγράφων του έργου της «δεν αποτελεί τόσο μεγάλο επιχείρημα εναντίον της όσο μπορεί να ακούγεται αρχικά», σημειώνει, επειδή «έχουμε μόνο μια μικρή ποσότητα λογοτεχνικών κειμένων από την τρίτη χιλιετία, και το μεγαλύτερο μέρος της Σουμεριακής ποίησης σώζεται μόνο σε παλαιοβαβυλωνιακά αντίγραφα».
Αυτό δεν είναι ασυνήθιστο. Ενώ γραπτές αποδείξεις και απογραφές αφθονούσαν στα διοικητικά αρχεία από τη ζωή της Enheduanna, τα λογοτεχνικά έργα είχαν διαφορετική ζωή. Τραγουδιούνταν, απαγγέλλονταν και αποστηθίζονταν, ομιλούνταν συχνότερα από ό,τι καταγράφονταν, έτσι η πρώιμη Σουμεριακή λογοτεχνία μας έχει φτάσει σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσω μεταγενέστερων αντιγράφων που έγιναν σε σχολές γραμματείας. Όταν η μελέτη της αρχαίας Σουμεριακής γλώσσας έγινε ουσιαστικό μέρος του προγράμματος σπουδών των σχολείων γραμματείας κατά την Παλαιά Βαβυλωνιακή εποχή – παρόμοια με τον τρόπο που οι μεσαιωνικοί μελετητές θα μπορούσαν να μελετήσουν τα λατινικά – η συγγραφή αρχαίων κειμένων και ύμνων που συντέθηκαν στο άπταιστο και μελωδικό ύφος της Enheduanna έγινε ακρογωνιαίος λίθος της μαθησιακής διαδικασίας. Οι ανασκαφές αυτών των σχολών, ιδιαίτερα στην πόλη-κράτος Νιππούρ, έχουν εφοδιάσει τους αρχαιολόγους με δεκάδες πινακίδες που είναι, ουσιαστικά, οι ερμηνείες των μαθητών με τις μεγαλύτερες επιτυχίες της αρχαίας Σουμεριακής λογοτεχνίας.
Ενώ η ακριβής μετάδοση ενός ύμνου για εκατοντάδες χρόνια μπορεί να φαίνεται δύσκολο να φανταστεί κανείς, υπάρχει αρχαίο προηγούμενο γι’ αυτό. Ένα από τα παλαιότερα κομμάτια της Σουμεριακής λογοτεχνίας, ο Ύμνος του Ναού Κες, ανακαλύφθηκε σε πινακίδες που γράφτηκαν γύρω στο 2600 π.Χ. και σε πινακίδες που γράφτηκαν γύρω στο 1800 π.Χ. Δημιουργημένα με διαφορά 800 ετών, και τα δύο χειρόγραφα «περιέχουν σχεδόν το ίδιο κείμενο… τόσο ξεκάθαρα ήταν δυνατό τα λογοτεχνικά κείμενα να περάσουν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητα μέσα στους αιώνες», εξηγεί ο Helle.
Αν και η φύση της συγγραφής της Enheduanna αμφισβητείται, η πραγματική της ύπαρξη δεν αμφισβητείται. Σώζεται στα αρχαιολογικά αρχεία της Ουρ, όπου η αποστολή του Λέοναρντ Γούλεϊ (1922-1934) αποκάλυψε το σπίτι της, το διαμέρισμα της αρχιέρειας μέσα στον ναό του θεού της σελήνης, καθώς και τους τάφους του ραβδιού της, τα κτερίσματα του οποίου διακήρυτταν με υπερηφάνεια τη σύνδεσή τους με αυτήν.
Το 1927, ο Γούλεϊ ανακάλυψε επίσης τη μοναδική απεικόνιση της που έχει διασωθεί για χιλιετίες: σε έναν αλαβάστρινο δίσκο πλάτους 25 εκατοστών και πάχους 7,5 εκατοστών, στέκεται ψηλότερη από τους άνδρες γύρω της, γεγονός που την καθιστά το πιο σημαντικό πρόσωπο στο γλυπτό. Ντυμένη με ένα βολάν φόρεμα με μια τούφα μαλλιών να ξεφεύγει από το κάλυμμα του κεφαλιού της, προεδρεύει μιας τελετουργικής προσφοράς στη θεά Inanna. Η επιγραφή στο πίσω μέρος διατήρησε τη δική της σειρά των τίτλων της: «ιέρεια της Νάννας, σύζυγος της Νάννας, κόρη του Σαργών, του βασιλιά του κόσμου».
Πήγα στο φως, αλλά το φως με έκαιγε. Πήγα στη σκιά, αλλά ήταν τυλιγμένη με καταιγίδες
Enheduanna
Ο κόσμος της Ακκαδικής Αυτοκρατορίας άλλαξε ραγδαία κατά τη διάρκεια της ζωής της Enheduanna. Ο πατέρας της, Σαργών, του οποίου το όνομα μεταφράζεται ως «ο βασιλιάς είναι νόμιμος», καταγόταν από τη βόρεια περιοχή της Ακκάδ. Αφού κατέκτησε τις πόλεις-κράτη της περιοχής καταγωγής του και συγκέντρωσε έναν ισχυρό στρατό, κατευθύνθηκε νότια και υπέταξε τα περήφανα βασίλεια των Σουμερίων. Ο Σαργών και η δυναστεία του διατήρησαν σφιχτά τον έλεγχο των κατακτήσεών τους, παραχωρώντας γη και εξουσία σε μια νέα ακκαδική ελίτ που κυβερνούσε στην υπηρεσία τους και όχι ως ανεξάρτητοι βασιλιάδες.
Αλλά οι πόλεις-κράτη σε όλη την περιοχή αντιστάθηκαν σε αυτά τα αυτοκρατορικά δεσμά και ξέσπασαν εξεγέρσεις. Στήλες μάχης από αυτήν την εποχή καταγράφουν τους θανάτους δεκάδων χιλιάδων εχθρικών στρατιωτών και την καταστροφή των τειχών των πόλεων, όλα υπό την εντολή των Σαργονικών αυτοκρατόρων. Ακόμα και από τη θέση της ως προνομιούχου, η Enheduanna βίωσε τις λεηλασίες του πολέμου από πρώτο χέρι. Τις περιγράφει στα γραπτά της: «οι πόλεις μετατρέπονται σε ερείπια – σπίτια για φαντάσματα – και οι ναοί γίνονται έρημοι».
Η καταστροφή ήταν μόνο η μισή ιστορία. Τα λάφυρα από τις λεηλατημένες πόλεις εισέρρευσαν στη νέα αυτοκρατορία, χρηματοδοτώντας μια χρυσή εποχή στις τέχνες, το εμπόριο και τη θρησκεία. Οι πρόοδοι στην κεραμική και την μεταλλουργία επέτρεψαν στους καλλιτέχνες να γεμίσουν τους ναούς και τα παλάτια του βασιλείου με λεπτεπίλεπτα μπολ από φαγεντιανή και επιβλητικά χάλκινα αγάλματα, συμπεριλαμβανομένου του ρεαλιστικού γλυπτού ενός Σαργώνα βασιλιά που είναι ακόμα γνωστό σήμερα, ενώ οι σκηνές σε κυλινδρικές σφραγίδες, μικρά σκαλιστά πέτρινα αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν από τις ελίτ ως υπογραφή, γίνονταν ολοένα και πιο λεπτομερείς, περίπλοκες και φυσιοκρατικές.
Ο ίδιος ο Σαργών καυχιόταν για την εισροή εξωτικού εμπορίου σε μια επιγραφή, επικαλούμενος μακρινούς πολιτισμούς που μπορεί να άκμασαν στην κοιλάδα του Ινδού και στο σημερινό Ομάν και Μπαχρέιν: «Τα πλοία του Μελούχα, τα πλοία του Μάγκαν [και] τα πλοία του Ντίλμουν [Α’] συγκεντρώθηκαν στην αποβάθρα μπροστά από την Αγκάντε». Φορτωμένα με πολύτιμους λίθους, αρώματα, υφάσματα και κρασιά, και φτάνοντας μαζί με χερσαίους θησαυρούς από «το κεδροδάσος και τα ασημένια βουνά», έφεραν την αφθονία της ενδοχώρας στην καρδιά της αυτοκρατορίας. Η γραφή, επίσης, επωφελήθηκε από τις ακμάζουσες τέχνες, συνεχίζοντας την εξέλιξή της από ένα εργαλείο λογιστικής σε ένα αρχείο ομιλούμενης γλώσσας, ικανό να μεταφέρει πλούσιες αφηγήσεις αντί για περιορισμένα δεδομένα. Και αλλαγές διαγράφηκαν και στο θρησκευτικό πάνθεον: Η Inanna ανέβηκε περαιτέρω σε θρησκευτική εξέχουσα θέση ως η προστάτιδα θεά του Σαργών και της οικογένειάς του.
Αν και η Enheduanna υπηρέτησε ως η αρχιέρεια της Νάννας, η προσωπική της αφοσίωση στην Inanna λάμπει μέσα από τα γραπτά της. Δύο από τις τρεις κύριες σωζόμενες συνθέσεις της είναι αφιερωμένες στη θεά: Η «Βασίλισσα Όλων των Κοσμικών Δυνάμεων» (ονομάζεται επίσης «Η Εξύψωση της Inannaς») και η «Βασίλισσα της Απέραντης Καρδιάς» (ή «Ο Ύμνος στην Inanna»). Η τρίτη, μια συλλογή γνωστή ως «Ύμνοι του Ναού», είναι μια συλλογή ύμνων σε ναούς από πόλεις σε όλη τη Σουμερία και την Ακκάδ, ενωμένων από την Enheduanna σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο που μιμείται την ενοποίηση ξεχωριστών βασιλείων από τον πατέρα της σε μια ενιαία αυτοκρατορία. Η συλλογή ήταν ένα μοναδικό λογοτεχνικό και πολιτιστικό κατόρθωμα.
Το να περιπλανιέσαι, να ορμάς, να ανταγωνίζεσαι, να ανυψώνεσαι, να ρίχνεις κάτω είναι δικά σου, Inanna.
Enheduanna
Η «Βασίλισσα Όλων των Κοσμικών Δυνάμεων» είναι το πιο αντιγραμμένο έργο της Enheduanna. Ο ύμνος διασχίζει διάφορα είδη, εμβαθύνοντας σε αυτοβιογραφίες, τελετουργικούς θρήνους, νομικές διαδικασίες, ύμνους δοξολογίας και απεικονίσεις πολέμου. Οι πρώτοι στίχοι εξυμνούν την Inanna: «βασίλισσα όλων των δυνάμεων, καταρρακτώδης βροχή!… Το να κυβερνάς είναι δικαίωμά σου: έχεις καταλάβει τις επτά δυνάμεις των θεών».
Στη συνέχεια, η Enheduanna περιγράφει λεπτομερώς την αγριότητα της θεάς, συγκρίνοντάς την με μια «ξαφνική πλημμύρα που ξεχύνεται από τα βουνά». «Βασίλισσά μου», γράφει, «ακούγοντας την πολεμική σου κραυγή, ο εχθρός υποκλίνεται. Φεύγοντας από αμμοθύελλες, τρόμο και λαμπρότητα, η ανθρωπότητα συγκεντρώθηκε για να σταθεί μπροστά σου σιωπηλά, και από όλες τις δυνάμεις των θεών, εσύ πήρες την πιο τρομερή».
Αφού η Enheduanna δημιουργεί την εικόνα της Inanna ως μια επιβλητική μορφή θεϊκής οργής και δύναμης, αποκαλύπτει πρώτα την ταυτότητά της και στη συνέχεια τη δύσκολη θέση της. «Είμαι η Enheduanna, είμαι η αρχιέρεια», γράφει. «Μετέφεραν το καλάθι με τις προσφορές, έψαλλα τους ύμνους της χαράς. Τώρα μου φέρνουν δώρα κηδείας – δεν ζω πια; Πήγα στο φως, αλλά το φως με έκαιγε. Πήγα στη σκιά, αλλά ήταν τυλιγμένη σε καταιγίδες».
Η πηγή των προβλημάτων της Enheduanna γίνεται σαφής: αν και ο ανιψιός της, ο Ναράμ-Σιν, κατέχει τον αυτοκρατορικό θρόνο, μια οπορτουνιστική κλίκα επαναστατών έχει ενωθεί για να αμφισβητήσει την Αυτοκρατορία.
Η Enheduanna στρέφεται εναντίον του ηγέτη των επαναστατών Λουγκάλ-Ανέ, ο οποίος ισχυρίζεται ότι είναι ο νέος ηγεμόνας της Ουρ, κατηγορώντας τον ευθέως ότι βεβήλωσε «τις ιερές τελετές του Αν [του πατέρα των θεών]». Αν και η Enheduanna εκλιπαρεί τον θεϊκό σύζυγό της, Νάννα, για τη βοήθειά του, αυτός δεν απαντά. Τρέχει τρέχοντας σαν «χελιδόνι που ορμάει μέσα από ένα παράθυρο». Ο εχθρός της «μου πήρε το στέμμα της αρχιέρειας, δίνοντάς μου αντ’ αυτού ένα μαχαίρι και ένα στιλέτο».
Αντιμέτωποι με την εξορία, η Enheduanna προτρέπει την Inanna να «ενημερώσει τους ότι συντρίβεις κάθε επαναστάτη». Η έκκλησή της προς την Inanna γίνεται ολοένα και πιο βίαιη: «Ενημερώστε τους ότι αλέθετε κρανία μέχρι να γίνουν σκόνη. Ενημερώστε τους ότι τρώτε πτώματα σαν λιοντάρι… Ενημερώστε τους ότι πάντα βγαίνετε θριαμβευτές».
27 ποιήματα της Enheduanna – Αρχαίας Σουμεριακής Ιέρειας και της πρώτης καταγεγραμμένης ποιήτριας στην ιστορία
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου