Είναι από εκείνες τις μικρές καθημερινές περιπέτειες που μπορούν να μας βγάλουν εκτός εαυτού. Έχουμε ντυθεί, έχουμε ετοιμάσει την τσάντα, είμαστε ήδη πέντε λεπτά πίσω από το πρόγραμμά μας και ξαφνικά συνειδητοποιούμε ότι δεν βρίσκουμε τα κλειδιά.
Στην αρχή ψάχνουμε ψύχραιμα. Στην τσάντα, στις τσέπες, πάνω στο τραπέζι. Ύστερα αρχίζουμε να ανοίγουμε συρτάρια, να σηκώνουμε τα μαξιλάρια του καναπέ, να κατηγορούμε τους υπόλοιπους στο σπίτι ότι μετακίνησαν τα πράγματά μας.
Και τελικά τα βρίσκουμε. Δίπλα στην καφετιέρα. Μέσα σε μια σακούλα με ψώνια, στην τσέπη του χθεσινού μπουφάν ή μέσα στην τσάντα μας. Ναι, σε εκείνη την τσάντα που είχαμε ήδη ψάξει δύο φορές.
Το πιο εκνευριστικό είναι ότι δεν θυμόμαστε καν πώς βρέθηκαν εκεί ή δεν μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δεν τα βλέπαμε όταν κοιτούσαμε λίγο νωρίτερα.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί χάνουμε συνεχώς τα κλειδιά, το κινητό, τα γυαλιά ή το πορτοφόλι μας, ακόμη κι όταν έχουμε πολύ καλή μνήμη;
Η απάντηση της επιστήμης είναι σχεδόν ανατρεπτική: πολλές φορές δεν ξεχνάμε πού αφήσαμε κάτι. Δεν το συγκρατήσαμε στη μνήμη ποτέ εξαρχής. Και άλλες φορές, η ανάμνηση υπάρχει, αλλά έχει χαθεί μέσα σε εκατοντάδες σχεδόν πανομοιότυπες αναμνήσεις.
Το πρώτο μυστικό
Φανταστείτε ότι επιστρέφετε στο σπίτι. Κρατάτε τα κλειδιά στο ένα χέρι, το κινητό στο άλλο και σκέφτεστε ήδη τι πρέπει να κάνετε αύριο.
Ακουμπάτε τα κλειδιά κάπου για να ελευθερώσετε τα χέρια σας.
Η κίνηση διαρκεί ένα δευτερόλεπτο. Και λίγο αργότερα δεν έχετε την παραμικρή ιδέα πού τα αφήσατε.
Αυτό που συνέβη δεν είναι απαραίτητα μια αποτυχία ανάκλησης. Μπορεί να είναι μια αποτυχία κωδικοποίησης της πληροφορίας. Για να θυμηθούμε κάτι, πρέπει πρώτα ο εγκέφαλος να το έχει καταγράψει με τρόπο που να επιτρέπει τη μελλοντική ανάκλησή του.
Και η προσοχή παίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 1996 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Experimental Psychology: General, οι ερευνητές Fergus Craik, Richard Govoni, Morris Moscovitch Naveh-Benjamin και Nicole Anderson εξέτασαν πώς επηρεάζει η διαιρεμένη προσοχή την κωδικοποίηση και την ανάκληση πληροφοριών.
Τα ευρήματα έδειξαν ότι η διάσπαση της προσοχής κατά την αρχική εκμάθηση μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά τη μετέπειτα μνημονική επίδοση.
Με απλά λόγια, όταν το μυαλό μας βρίσκεται αλλού τη στιγμή που αφήνουμε τα κλειδιά, μπορεί να μη δημιουργηθεί μια αρκετά ισχυρή ανάμνηση για το πού τα τοποθετήσαμε.
Δεν είναι ότι ο εγκέφαλος διέγραψε μια πληροφορία. Μπορεί να μην την κατέγραψε ποτέ επαρκώς.
Το δεύτερο μυστικό
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, λιγότερο γνωστή εξήγηση.
Σκεφτείτε πόσες φορές έχετε αφήσει τα κλειδιά σας πάνω στο τραπέζι, δίπλα στην πόρτα, στην κουζίνα ή μέσα στην τσάντα. Εκατοντάδες; Χιλιάδες; Ο εγκέφαλος διαθέτει πολλές αναμνήσεις από σχεδόν ίδιες πράξεις, σε παρόμοια μέρη και με παρόμοιες συνθήκες.
Όταν προσπαθούμε να θυμηθούμε πού αφήσαμε τα κλειδιά σήμερα, αυτές οι αναμνήσεις μπορούν να ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Το φαινόμενο ονομάζεται μνημονική παρεμβολή (interference).
Οι παλαιότερες πληροφορίες μπορεί να δυσκολεύουν την ανάκληση των νεότερων, ενώ και οι νεότερες εμπειρίες μπορούν να επηρεάζουν την πρόσβαση σε παλαιότερες αναμνήσεις.
Έτσι, μπορεί να θυμόμαστε πολύ καθαρά ότι αφήσαμε τα κλειδιά πάνω στο έπιπλο της εισόδου, αλλά αυτή η εικόνα να αφορά τη χθεσινή ημέρα και όχι τη σημερινή.
Ο εγκέφαλος δεν έχει απαραίτητα χάσει την πληροφορία. Δυσκολεύεται να ξεχωρίσει τη σωστή ανάμεσα σε πολλές παρόμοιες.
Αυτό εξηγεί γιατί είναι συχνά ευκολότερο να θυμηθούμε πού αφήσαμε ένα αντικείμενο σε ένα εντελώς ασυνήθιστο σημείο, εφόσον προσέξαμε τη συγκεκριμένη στιγμή.
Γιατί κοιτάμε τα κλειδιά και δεν τα βλέπουμε;
Υπάρχει ακόμη ένα παράδοξο. Έχετε ψάξει ποτέ στο ίδιο σημείο πέντε φορές, χωρίς αποτέλεσμα, μέχρι που κάποιος άλλος έρχεται και σας δείχνει τα κλειδιά ακριβώς μπροστά σας;
Αυτό μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο που λειτουργεί η επιλεκτική προσοχή. Δεν επεξεργαζόμαστε με την ίδια λεπτομέρεια όλα όσα βρίσκονται στο οπτικό μας πεδίο. Ο εγκέφαλος επιλέγει ποια ερεθίσματα θα λάβουν μεγαλύτερη προσοχή.
Όταν ψάχνουμε βιαστικά, μπορεί να σαρώνουμε έναν χώρο χωρίς να επεξεργαζόμαστε προσεκτικά κάθε αντικείμενο. Επιπλέον, έχουμε συχνά μια συγκεκριμένη εικόνα για το πώς πρέπει να μοιάζει αυτό που αναζητούμε.
Αν τα κλειδιά είναι μισοκρυμμένα κάτω από ένα χαρτί ή βρίσκονται σε διαφορετική θέση από αυτή που περιμένουμε, μπορεί να τα προσπεράσουμε.
Το αποτέλεσμα είναι η γνωστή, εξοργιστική σκηνή: τα κλειδιά ήταν μπροστά στα μάτια μας, αλλά δεν τα μπορούσαμε να τα δούμε.
Το άγχος κάνει το ψάξιμο ακόμη χειρότερο
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχει και ο παράγοντας της πίεσης.
Όσο περισσότερο βιαζόμαστε, τόσο πιο εκνευρισμένοι γινόμαστε όταν δεν βρίσκουμε κάτι.
Το άγχος μπορεί να επηρεάσει την προσοχή και τη μνημονική λειτουργία, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με πολλές ταυτόχρονες απαιτήσεις.
Αρχίζουμε να ψάχνουμε πιο γρήγορα, αλλά όχι απαραίτητα πιο αποτελεσματικά.
Ανοίγουμε το ίδιο συρτάρι δύο και τρεις φορές. Επιστρέφουμε στα ίδια δωμάτια. Ξεχνάμε ποια σημεία έχουμε ήδη ελέγξει.
Και κάθε λεπτό που περνά αυξάνει την πίεση.
Πώς μπορούμε λοιπόν να ξεφύγουμε από αυτόν τον φαύλο κύκλο;
1. Η τεχνική της δυνατής φωνής
Την επόμενη φορά που θα αφήσετε τα κλειδιά κάπου, δοκιμάστε να πείτε δυνατά:
«Αφήνω τα κλειδιά δίπλα στην καφετιέρα». Μπορεί να φαίνεται αστείο, αλλά έχει λογική.
Η εκφορά της φράσης μάς υποχρεώνει να στρέψουμε την προσοχή μας σε μια πράξη που διαφορετικά θα γινόταν αυτόματα.
Η πληροφορία συνδέεται πλέον όχι μόνο με μια κίνηση, αλλά και με μια συνειδητή λεκτική περιγραφή.
Έρευνες για το λεγόμενο production effect έχουν δείξει ότι η εκφορά πληροφοριών με δυνατή φωνή μπορεί, σε ορισμένες συνθήκες, να ενισχύσει τη μνήμη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη τεχνική έχει αποδειχθεί πως εξαφανίζει το πρόβλημα των χαμένων κλειδιών. Αποτελεί όμως έναν απλό τρόπο να αυξήσουμε την προσοχή μας τη στιγμή που αφήνουμε ένα αντικείμενο.
2. Τα δύο δευτερόλεπτα που μπορούν να κάνουν τη διαφορά
Μια ακόμη πιο απλή λύση είναι να σταματήσουμε για μια στιγμή. Αντί να πετάξουμε τα κλειδιά πάνω σε ένα έπιπλο ενώ περπατάμε, τα ακουμπάμε, κοιτάζουμε το σημείο και το παρατηρούμε συνειδητά.
Δύο δευτερόλεπτα αρκούν ως μια πρακτική υπενθύμιση να επιβραδύνουμε. Δεν πρόκειται για κάποιο επιστημονικά προσδιορισμένο χρονικό όριο.
Ο στόχος είναι να διακόψουμε τον αυτόματο πιλότο και να δώσουμε στον εγκέφαλο την ευκαιρία να κωδικοποιήσει την πληροφορία.
3. Η παράξενη εικόνα που δύσκολα ξεχνάμε
Αν αφήσετε τα κλειδιά σε ένα ασυνήθιστο σημείο, δημιουργήστε μια υπερβολική εικόνα στο μυαλό σας.
Για παράδειγμα, αν τα βάλετε δίπλα στην τηλεόραση, φανταστείτε ένα γιγάντιο κλειδί να εμφανίζεται στην οθόνη.
Αν τα αφήσετε πάνω στο ψυγείο, φανταστείτε ότι ανοίγετε την πόρτα του με ένα τεράστιο χρυσό κλειδί.
Οι νοερές εικόνες και οι ασυνήθιστοι συνειρμοί αποτελούν γνωστά μνημονικά βοηθήματα.
Η ιδέα είναι να δημιουργήσουμε μια πιο διακριτή ανάμνηση, η οποία θα ξεχωρίζει από τις εκατοντάδες συνηθισμένες φορές που αφήσαμε τα κλειδιά κάπου.
4. Αν τα χάσετε, ανασυνθέστε την τελευταία σας διαδρομή
Όταν τα κλειδιά έχουν ήδη εξαφανιστεί, η πιο χρήσιμη πρώτη κίνηση δεν είναι να αναποδογυρίσουμε ολόκληρο το σπίτι.
Είναι να προσπαθήσουμε να θυμηθούμε την τελευταία στιγμή που τα είχαμε σίγουρα στα χέρια μας.
Μπήκαμε στο σπίτι με σακούλες από το σούπερ μάρκετ; Απαντήσαμε στο τηλέφωνο; Βγάλαμε το μπουφάν; Πήγαμε κατευθείαν στην κουζίνα;
Στη συνέχεια ακολουθούμε την ίδια διαδρομή, ελέγχοντας προσεκτικά τα σημεία όπου θα μπορούσαμε να τα έχουμε ακουμπήσει.
Η επαναφορά των συμφραζομένων μιας εμπειρίας μπορεί να βοηθήσει την ανάκληση.
Και αν δεν θυμηθούμε τίποτα, τουλάχιστον θα έχουμε μετατρέψει μια χαοτική αναζήτηση σε συστηματικό έλεγχο.
Ένα ακόμη χρήσιμο βήμα είναι να σταματήσουμε για λίγο το ψάξιμο όταν ο εκνευρισμός έχει κορυφωθεί. Μια σύντομη παύση μπορεί να μας βοηθήσει να επιστρέψουμε με περισσότερη συγκέντρωση.
5. Ο κανόνας «αν–τότε» είναι καλύτερος από μια απλή υπόσχεση
Όλοι έχουμε πει κάποια στιγμή: «Από αύριο θα αφήνω πάντα τα κλειδιά στο ίδιο σημείο».
Και ύστερα τα έχουμε ξαναχάσει. Το πρόβλημα είναι ότι μια γενική απόφαση δεν μετατρέπεται αυτόματα σε συνήθεια.
Μια αποτελεσματικότερη στρατηγική είναι να ορίσουμε μια συγκεκριμένη ακολουθία:
«Αν μπω στο σπίτι, τότε θα βάλω αμέσως τα κλειδιά στο μπολ δίπλα στην πόρτα».
Αυτή η τεχνική είναι γνωστή στην ψυχολογία ως implementation intention, δηλαδή πρόθεση εφαρμογής.
Συνδέουμε μια συγκεκριμένη περίσταση με μια συγκεκριμένη ενέργεια.
Με την επανάληψη, η πράξη μπορεί να γίνει περισσότερο αυτόματη.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό πλεονέκτημα: δεν χρειάζεται να θυμόμαστε κάθε φορά πού αφήσαμε τα κλειδιά, όταν έχουμε δημιουργήσει μια αξιόπιστη συνήθεια που μας οδηγεί πάντα στο ίδιο σημείο.
6. Ένα μικρό μπρελόκ που μπορεί να βάλει τέλος στο ψάξιμο
Για όσους εξακολουθούν να χάνουν τα κλειδιά τους, υπάρχει και η τεχνολογική λύση.
Μικρές συσκευές εντοπισμού μπορούν να τοποθετηθούν σε ένα μπρελόκ.
Ανάλογα με τη συσκευή και το κινητό, μπορούμε να ενεργοποιήσουμε έναν ήχο, να δούμε την τελευταία γνωστή θέση του αντικειμένου ή να χρησιμοποιήσουμε άλλες δυνατότητες εντοπισμού.
Ορισμένα συστήματα αξιοποιούν και δίκτυα συμβατών συσκευών για την εύρεση αντικειμένων που βρίσκονται μακριά μας.
Δεν λειτουργούν παντού με τον ίδιο τρόπο και δεν εγγυώνται ότι θα εντοπίσουμε κάθε χαμένο αντικείμενο. Μπορούν όμως να γλιτώσουν αρκετά λεπτά αναζήτησης, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν συχνά το ίδιο πρόβλημα.
Πότε η αφηρημάδα πρέπει να μας προβληματίσει
Το να χάνουμε συχνά τα κλειδιά ή το κινητό μας δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη σοβαρού προβλήματος μνήμης.
Η αφηρημάδα μπορεί να σχετίζεται με το άγχος, την κόπωση, τον ανεπαρκή ύπνο ή τις συνεχείς διακοπές της προσοχής μας.
Είναι διαφορετικό, ωστόσο, όταν παρατηρούμε μια νέα και επίμονη επιδείνωση της μνήμης, ιδιαίτερα αν επηρεάζει την καθημερινή μας λειτουργικότητα.
Αν κάποιος αρχίζει να δυσκολεύεται σε οικείες δραστηριότητες, να χάνεται σε γνώριμα μέρη ή να εμφανίζει σημαντικές αλλαγές στη μνήμη και στον προσανατολισμό του, είναι σκόπιμο να ζητήσει ιατρική αξιολόγηση.
Η συνηθισμένη αφηρημάδα και οι διαταραχές μνήμης δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Τελικά, γιατί τα κλειδιά εξαφανίζονται πάντα όταν βιαζόμαστε περισσότερο;
Η απάντηση είναι ότι ο εγκέφαλός μας δεν λειτουργεί σαν κάμερα που καταγράφει αδιάκοπα κάθε μας κίνηση.
Επιλέγει πού θα αφιερώσει την προσοχή του, δημιουργεί αναμνήσεις με διαφορετική ισχύ και προσπαθεί να ανακτήσει τη σωστή πληροφορία ανάμεσα σε πολλές παρόμοιες εμπειρίες.
Και όσο περισσότερο βιαζόμαστε, τόσο ευκολότερο είναι να αφήσουμε κάτι χωρίς να το προσέξουμε.
Γιατί μερικές φορές η ανάμνηση δεν χάθηκε. Απλώς δεν δημιουργήθηκε ποτέ. Και άλλες φορές βρίσκεται κάπου μέσα στο μυαλό μας, ανάμεσα σε εκατοντάδες σχεδόν ίδιες αναμνήσεις, περιμένοντας το κατάλληλο στοιχείο για να επιστρέψει.
naftemporiki.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου